Kinh tế Châu Á

Sau Trung Quốc, Việt Nam hay quốc gia Châu Á nào sẽ là "công xưởng của thế giới"?

Thứ tư, 22-02-2017 16:35 837

Với việc khu vực sản xuất Trung Quốc đang dần "lên đời" công nghệ cao, các quốc gia thuộc nhóm MITI-V - trong đó có Việt Nam - sẽ là các ứng viên tiếp quản vai trò "công xưởng của thế giới" từ nước này. Đâu là ưu, nhược điểm của từng nước, ai là ứng viên sáng giá nhất, và đâu là những thách thức mà họ phải đối mặt?


Nguồn: Matthias Lomas - "Which Asian country will replace China as the world's factory", The Diplomat, 18/02/2017

 

Biên dịch: Dương Huy Quang

Sản xuất giá rẻ đóng vai trò quan trọng trong việc biến Trung Quốc trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vào năm 2010, so với vị trí thứ 9 vào năm 1980. Giờ đây, Trung Quốc đang nhanh chóng chuyển sang sản xuất công nghệ vừa đến cao do chi phí nhân công của nước này đã tăng lên trong những năm gần đây.


“Một thập niên trước đây, Trung Quốc thậm chí còn không có tên trên bản đồ. Giờ đây họ đã có chiếc máy tính nhanh nhất thế giới, thậm chí còn đánh bại cả những phòng thí nghiệm quốc gia của Mỹ”, Michelle Drew Rodriguez, đồng tác giả của Báo cáo Cạnh tranh sản xuất toàn cầu 2016 của Deloitte, nói.


Động thái dịch chuyển của Trung Quốc đang mở ra không gian cho các nước khác gia nhập khu vực sản xuất chi phí thấp, nơi Trung Quốc vẫn thống trị cho đến gần đây. Theo dự báo của Deloitte, các nền kinh tế gồm Malaysia, Ấn Độ, Thái Lan, Indonesia và Việt Nam, còn gọi là “Ngũ cường” hay MITI-V, sẽ thừa hưởng vương miện của Trung Quốc trong lĩnh vực này. Điểm đồng thuận giữa các chuyên gia trong ngành cũng như trong khu vực được mời phỏng vấn trong quá trình viết bài này là việc Ấn Độ sẽ là trung tâm hàng đầu tiếp sau về sản xuất chi phí thấp.


Khu vực sản xuất có vai trò trọng tâm đối với sự phát triển của một đất nước. Theo một báo cáo của McKinsey về tương lai của khu vực sản xuất, khu vực này “đóng góp một cách không tương xứng cho xuất khẩu, đổi mới và tăng trưởng năng suất”.


Trung Quốc, Mỹ và Đức hiện nằm trong số 15 nước sản xuất cạnh tranh nhất trên toàn cầu. Nhưng theo một cuộc khảo sát được Deloitte tiến hành với các CEO trong ngành, trong 5 năm tới, nhóm các nước MITI-V (viết tắt tên các nước Malaysia, Ấn Độ, Thái Lan, Indonesia và Việt Nam) đã sẵn sàng gia nhập top 15 nước sản xuất cạnh tranh nhất. Họ là “Trung Quốc mới”, là những nền kinh tế hàng đầu về sản xuất giá rẻ (tức là khu vực sản xuất những sản phẩm tiêu dùng thâm dụng lao động như may mặc, đồ chơi, dệt, và các sản phẩm điện tử tiêu dùng cơ bản).

 

Trung Quốc lên đời


Sản xuất hàng hóa sản xuất tại Trung Quốc giờ đây chỉ rẻ hơn ở Mỹ 4%, nguyên nhân chủ yếu là do lương nhân công bình quân năm trong lĩnh vực sản xuất tại Trung Quốc đã tăng 80% kể từ năm 2010. Đứng trước thực tại này, và với sự hậu thuẫn của hàng tỷ USD đầu tư từ chính phủ, Trung Quốc đã dịch chuyển mạnh mẽ sang khu vực sản xuất với giá trị cao hơn.


Tiến sỹ Jing Bing Zhang, giám đốc nghiên cứu của IDC Worldwide Robotics, đồng ý với Drew Rodriguez về năng lực của Trung Quốc trong lĩnh vực sản xuất tiên tiến. Ông Zhang nói: “Trung Quốc có năng lực cạnh tranh rất cao trong lĩnh vực này. Họ có thể sản xuất ra những sản phẩm rất tinh vi. Họ có thể nâng cao kỹ năng chế tạo và duy trì được chất lượng sản phẩm tốt. Điện thoại thông minh, vật liệu bán dẫn, robot, thiết bị sản xuất hiện đại, v.v…Họ còn đang tiến sang cả lĩnh vực chế tạo máy bay”. Khi khu vực sản xuất của Trung Quốc hướng nhiều hơn đến giá trị cao và lương nhân công tăng lên, sản xuất giá rẻ vì thế cũng thoái trào.


“Thực tế này đã và đang diễn ra trong nhiều năm – và đây không phải là điều gì mới mẻ Đặc biệt, các lĩnh vực sản xuất giày dép và may mặc đang chuyển dần sang Việt Nam, Indonesia, hay thậm chí là Bangladesh. Trung Quốc đang thực sự tập trung vào việc nâng cấp ngành công nghiệp lên trình độ công nghệ từ trung bình đến cao”, ông Zhang nói tiếp.


“MITI-V” – Nước nào là mạnh nhất?


Các chuyên gia về sản xuất nhận định có nhiều yếu tố đóng vai trò quan trọng góp phần tạo lên năng lực cạnh tranh trong khu vực này: dân số trẻ, chi phí nhân công thấp, môi trường chính sách hỗ trợ, nguồn kỹ sư, trình độ học vấn tối thiểu của nhân công, tăng trưởng kinh tế và một thị trườn tiêu dùng nội địa lớn.


Các nền kinh tế khác nhau đều có những lợi thế và bất lợi riêng, nhưg nước láng giềng to lớn không kém ở phía Tây Trung Quốc là ứng viên nổi trội. “Quan điểm của tôi là Ấn Độ có tiềm năng trở thành trung tâm về sản xuất giá rẻ tiếp theo của thế giới”, ông Zhang nhận định. Zhang nhìn nhận Ấn Độ như là trung tâm tiếp theo về lắp ráp điện tử. Ông lấy ví dụ việc hãng sản xuất thiết bị tiêu dùng khổng lồ của Trung Quốc, Huawei, tháng 9/2016 đã thông báo sẽ sản xuất 3 triệu điện thoại thông minh/năm tại Ấn Độ, và Foxconn – một nhà cung cấp của hãng Apple – đang vận hành một nhà máy sản xuất iPhone trị giá 10 tỷ USD tại quốc gia Nam Á này.


Đặc biệt, ưu thế của Ấn Độ nằm ở sự pha trộn giữa nguồn lao động tay nghề cao và lao động động tay nghề thấp cùng tiềm năng tiêu thụ sản phẩm cho một thị trường khổng lồ gồm 1,2 tỷ người tiêu dùng. Mặc dù phần nhiều dân số Ấn Độ còn nghèo, thu nhập của họ đang có xu hướng tăng lên. “Ấn Độ có một nguồn lao động tốt nghiệp đại học lớn. Điều này là rất quan trọng. Bạn vẫn cần có các kỹ sư sản xuất; bạn cũng cần có các kỹ sư thiết kế. Bạn cần nhân công giám sát. Và Ấn Độ có một nguồn lớn nhân công học vấn cao. Họ có lợi thế so sánh rất tốt so với các nước khác trong nhóm MITI-V”, vẫn theo ông Zhang.


Môi trường chính sách của Ấn Độ cũng đang trở nên thuận lợi cho lĩnh vực sản xuất hơn. Năm 2014, chính phủ Ấn Độ đã triển khai chiến dịch “Sản xuất tại Ấn Độ” (Make in India) với mục tiêu nâng cao trình độ sản xuất tại nước này. Chính phủ Ấn Độ đã gặt hái được một số thành công – năm 2015, Ấn Độ đã vượt Trung Quốc để trở thành nước tiếp nhận nhiều đầu tư trực tiếp nước ngoài nhiều nhất thế giới và các doanh nghiệp của nước này cho biết đã có sự cải thiện về hiệu quả hành cính ở cấp độ liên bang.


Bất chấp những yếu tố thuận lợi này, Ấn Độ còn phải đối mặt với nhiều thách thức. Để có được một nền tảng sản xuất lớn mạnh, nhân công ít nhất phải biết đọc biết viết để vận hành máy móc. Ấn Độ có xếp hạng thấp về kỹ năng chung, theo Chỉ số Nguồn lực con người 2016, Ấn Độ chỉ đứng vị trí 105 thế giới, thấp hơn bất cứ quốc gia nào khác trong nhóm MITI-V. Cơ sở hạ tầng của Ấn Độ cũng yếu kém, nhất là giao thông và năng lượng, lĩnh vực mà Ấn Độ xếp hạng thấp hơn hầu hết các nền kinh tế đang nổi khác. Sự kém hiệu quả của chính phủ cũng là một yếu tố cản trở đáng kể - tình trạng chậm trễ trong thu hồi đất và giải phóng môi trường cho đến nay đã làm đình trệ trên 270 dự án trên khắp cả nước.


Tuy nhiên, thị trường khổng lồ, chi phí thấp và những động thái tích cực từ chính phủ là những yếu tố khiến Ấn Độ là điểm đến đương nhiên cho bất cứ hãng sản xuất nào muốn sản xuất các sản phẩm hàng hóa quy mô lớn. Theo Drew Rodriguez, những yếu tố khác như “tỷ lệ tốt nghiệp đại học, sự hậu thuẫn của chính phủ và quy định pháp quy” có thể củng cố vị thế của Ấn Độ như là trung tâm sản xuất giá rẻ tiếp theo của thế giới.

 

Trung Quốc sẽ không còn là trung tâm sản xuất giá rẻ của thế giới. Ảnh: The EconomistTrung Quốc sẽ không còn là trung tâm sản xuất giá rẻ của thế giới. Ảnh: The Economist

 

Một kỹ sư có thâm niên tại BSH Hausgeräte GmbH - hãng sản xuất thiết bị gia dụng lớn nhất tại Châu Âu đồng thời là nhà đầu tư lớn trên khắp Châu Á, người đang làm việc rất gần guuĩ với các nhà sản xuất giá rẻ Trung Quốc, cũng đồng ý với điều này “Ấn Độ là tương lai. Hạ tầng chưa thực sự tốt nhưng họ lại rất đông dân”, người này nói. Tuy nhiên, kỹ sư này cũng nhận thấy các công ty Trung Quốc đang chuyển sang Việt Nam do môi trường chính trị rất ổn định của nước này. Trên thực tế, Malaysia, Indonesia, Thái Lan và Việt Nam đều có những lợi thế riêng, trong đó có những lợi thế tương đồng với Ấn Độ.


Nói về các quốc gia Đông Nam Á trong nhóm MITI-V, tiến sỹ Carlo Bonura – Trưởng khu vực Đông Nam Á của hãng tư vấn quốc tế Oxford Analytica – nói: “Những rủi ro cơ bản của bán cầu nam không nằm tại khu vực này”. Bên cạnh đó cũng có một số rủi ro về việc sung công tài sản hay rủi ro về lao động. Theo tiến sỹ Bonura: “Đây là khu vực nơi các chế độ cầm quyền lớn – dù là chế độ dân chủ hay chế độ độc đoán – đều nhìn nhận tầm quan trọng của việc cách ly sự bất ổn về chính trị khỏi sự ổn định kinh tế. Điều này trái ngược với Ấn Độ, nước mà trước khi đương kim Thủ tướng Narendra Modi lên nắm quyền đã có tiếng là không mặn mà gì với doanh nghiệp nước ngoài.


Cả hai ông Bonura và Zhang đều xem Thái Lan và Malaysia là những nước tập trung hơn vào sả xuất công nghệ trung bình và cao hơn là những trung tâm sản xuất giá rẻ tiếp theo. Thái Lan thì có các ngành công nghiệp ô tô, điện tử, thực phẩm và hóa chất mạnh, trong khi thế mạnh của Malaysia là hóa chất, máy móc và chế biến cao su. Điều này được chứng minh ở mức độ thịnh vượng tương đối của các quốc gia MITI-V khi Malaysia và Thái Lan cho đến nay là hai nước giàu nhất trong nhóm này.


Còn lại hai quốc gia khác là Indonesia và Việt Nam. “Tôi đã nghe nhiều doanh nghiệp nói rằng họ đang chuyển cơ sở sang Việt Nam, nơi có mức lương chỉ bằng một nửa Trung Quốc”, kỹ sư có thâm niên tại BSH Hausgeräte GmbH, nói. Ông cũng cho rằng môi trường chính trị rất ổn định của Việt Nam là yếu tố thuận lợi. Việt Nam cũng có cơ sở hạ tầng tốt hơn Indonesia cũng như có lợi thế là ở sát Trung Quốc.


“Vấn đề của Indonesia là khả năng thực hiện chiến lược công nghiệp; nhà nước có tính phi tập trung hóa cao và bên cạnh đó có những vấn đề lớn về hạ tầng. Ở Việt Nam thì không có những vấn đề này; Việt Nam cũng là nước nhỏ hơn”, Bonura nói. Nhưng dân số 95 triệu của Việt Nam nhỏ hơn dân số 255 triệu của Indonesia, và do đó thị trường tiêu dùng tiềm năng là nhỏ hơn- và cả hai nước này đều không thể so sánh với dân số khổng lồ của Ấn Độ.

 

Sự trỗi dậy của robot


Như vậy, có vẻ như Ấn Độ đã được ấn định là sự lựa chọn của ngành này với tư cách nước mạnh nhất trong nhóm MITI-V xét về khía cạnh sản xuất giá rẻ. Thực tế, báo cáo của Deloite cũng đã xếp Ấn Độ ở thứ 11 trong số những nước có nền sản xuất cạnh tranh nhất thế giới; điều này đồng nghĩa với việc Ấn Độ đã thâm nhập vào top 15 nước hàng đầu về sản xuất sâu hơn bất cứ nước nào khác trong nhóm MITI-V.


Nhưng khi bàn đến viẹc nước nào trong nhóm MITI-V sẽ thay thế Trung Quốc để trở thành công xưởng của thế giới, một nỗi lo sợ sẽ làm đau đầu các nhà hoạch định chính sách tại Ấn Độ cũng như các nước MITI-V khác. Với việc robot đang trở nên ngày càng tinh vi hơn, các nhà phân tích dự báo khu vực sản xuất trong tương lai sẽ cần ít nhân công hơn nhiều so với hiện tại. Cuốn sách năm 2016 bán rất chạy của Martin Ford nhan đề The Rise of the Robots: Technology and the Threat of Mass Unemployment (Tạm dịch: Sự trỗi dậy của robot: Công nghệ và mối nguy thất nghiệp hàng loạt - ND) phác họa một bức tranh ảm đạm về viễn cảnh công việc trong toàn bộ các khu vực nghề nghiệp - chứ không chỉ khu vực sản xuất giá rẻ – sẽ được tự động hóa. Các nhà bình luận và các nhà hoạch định chính sách tại Ấn Độ dường như bi quan về việc nước này có thể tái hiện một đợt bùng nổ về công ăn việc làm giống như Trung Quốc đã trải qua trong thời kỳ tăng trưởng nhanh của họ.


Vậy họ có nên lo lắng hay không? Cả Zhang và Drew Rodriguez đều cho là không. “Các nước MITI-V vẫn sẽ rất cạnh tranh trong thập kỷ tới và cả sau đó nữa, Drew Rodriguez nói. Còn Zhang cũng không tỏ ra bi quan: “Tôi lại nghĩ ngược lại (với cuốn sách nói trên – ND). Có nhiều trường phái tư tưởng khác nhau. Từ nghiên cứu của mình, tôi không nhận thấy nhu cầu loại bỏ lao động là con người. Chúng ta đang bước vào kỷ nguyên phát triển mạnh mẽ của robot nhưng đến năm 2014, mật độ sử dụng robot trên toàn cầu vẫn ở mức rất thấp, 66 robot/10.000 lao động; mật độ ở Trung Quốc là 36; ở Thái Lan là 57, còn ở Ấn Độ gần như bằng 0”.


Còn những trở ngại khác chờ đợi các nước MITI-V, ví dụ như mối đe dọa của chủ nghĩa bảo hộ - điều trở nên hiển hiện hơn sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump kêu gọi tăng thuế lên hàng nhập khẩu của Trung Quốc và đe dọa các công ty đang lấy đi việc làm từ nước Mỹ. Tuy nhiên, điều này chưa có khả năng ảnh hưởng đến triển vọng của MITI-V. “Mỗi tháng, mỗi năm trôi qua, thế giới lại trở thành một nơi có tính kết nối chặt chẽ hơn”, Drew Rodriguez nói.


Tất cả các nước thuộc nhóm MITI-V đều có những lợi thế riêng của mình, nhưng thị trường nội địa khổng lồ cùng nguồn nhân công giá rẻ của Ấn Độ đem lại cho nước này lợi thế. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là các nước MITI-V khác sẽ không trở thành các trung tâm “Trung Quốc mới” về sản xuất giá rẻ. Điều này sẽ xảy ra bất chấp các mối đe dọa từ robot hay chủ nghĩa bảo hộ. “Tôi chưa thấy bất cứ điều gì trong động thái dịch chuyển gần đây mà khiến tôi thay đổi ấn tượng về khả năng cạnh tranh của các nước MITI-V”, Drew Rodriguez nói thêm.


Matthias Lomas là chuyên gia tư vấn chuyên về khu vực Châu Á và Trung Đông