Kinh tế Đông Á

Văn hóa quản trị quá trọng chữ “TRUNG” khiến doanh nghiệp Hàn Quốc mang họa

Thứ ba, 22-11-2016 23:00 1518

Là nước có nền kinh tế phát triển nhất nhì Châu Á và nổi tiếng tác phong làm việc công nghiệp, hiệu quả, nhưng gần đây tại Hàn Quốc lại xảy ra nhiều bê bối đình đám, khó chấp nhận ở nhiều tập đoàn kinh tế và thậm chí ở cả chính phủ. Từ góc độ văn hóa quản trị, nguyên nhân chủ yếu của thực trạng này là vấn nạn ưu ái đưa người thân, bạn bè, người quen vào làm việc tại cùng một tổ chức theo kiểu “dây mơ rễ má”. Cũng gặp vấn đề “nhất hậu duệ, nhì quan hệ…” giống như Việt Nam, nhưng người Hàn Quốc không thỏa hiệp và đã biết phải làm gì để thoát khỏi căn bệnh trầm kha này.

 

Nguồn: http://www.japantimes.co.jp/opinion/2016/11/21/commentary/world-commentary/roots-south-koreas-corruption-culture/

 

Tác giả: Justin Fendos

 

Biên dịch: Dương Huy Quang

 

Hàn Quốc gần đây gặp nhiều vụ bê bối. Đầu năm nay là các vụ của Korean Airlines, Hyundai, và Samsung, tháng trước thì đến lượt Hanjin và Lotte. Còn giờ đây, bản thân tổng thống Park Geun-hye đang trở thành tâm điểm của dư luận. Các nhà quan sát nước ngoài đôi khi sẽ thấy khó hiểu nguyên nhân sâu xa của những sự việc này. Tại sao lại xảy ra liên tiếp nhiều vụ bê bối như vậy? Là một giáo sư người Mỹ gốc Hàn đang sinh sống tại Busan, tôi thường được hỏi là liệu có một yếu tố thống nhất này giúp giải thích tất cả những vụ việc này hay không. Sự thực là có: Đó là sự ưa thích lòng trung thành của người Hàn Quốc, một điều làm xói mòn bản thân cấu trúc của văn hóa quản trị của nước này.

 

Bà Cho Hyun-ah trên đường đến nơi tạm giam sau vụ bê bối trên máy bay của hãng Korea Air. Nguồn: APBà Cho Hyun-ah trên đường đến nơi tạm giam sau vụ bê bối trên máy bay của hãng Korea Air. Nguồn: AP

 

Đối với đa số người phương Tây, có một sự tách biệt rõ ràng giữa các mối quan hệ gia đình và bạn bè với công việc. Mặc dù người Mỹ và đa số người Châu Âu cũng sẵn sàng tiến cử bạn bè mình cho một công việc nào đó, thì vẫn có một giới hạn nhất định mà họ sẽ không vượt qua. Ví dụ, nếu một người được bầu làm thị trưởng, người đó sẽ không đột ngột thay thế toàn bộ nhân viên cao cấp bằng bạn bè hay người thân của mình. Còn tại Hàn Quốc, đây lại chính xác là điều đã xảy ra trong nhiều thập kỷ, nếu không muốn nói là nhiều thế kỷ, vừa qua. Ngay cả Tổng thư ký Liên hợp quốc, ông Ban Ki-moon, cũng đã bị chỉ trích không kiêng nể khi bắt đầu nhiệm kỳ vì đã thay thế quá nhiều nhân viên tại Liên hợp quốc bằng những nhân sự người Hàn Quốc do chính tay ông lựa chọn. Một trong số những người được chọn chính là sếp cũ của ông Ban.

 

Các tập đoàn Hàn Quốc bị dính bê bối mới đây như Hanjin, Lotte, và Korean Airlines được xây dựng như những đế chế gia đình trị chặt chẽ trong đó gần như toàn bộ các vị trí chủ chốt đều do bạn bè, người thân hay bạn học của một gia đình duy nhất nắm giữ. Tại Hàn Quốc, thông lệ này là một “bí mật công khai”, một điều mà ai cũng biết nhưng không ai thực sự muốn bàn luận tới. Các công ty Mỹ, dĩ nhiên, cũng không miễn nhiễm trước mô hình cấu trúc như vậy, nhưng các tập đoàn Hàn Quốc thì khác hẳn doanh nghiệp của các nước khác ở tần suất và chiều sâu của những mối liên hệ như vậy.

 

Ngay cả ngày nay, một công ty Hàn Quốc điển hình cũng có một bộ máy quản trị đầy những người là bạn bè hoặc thân thích với nhau. Đây là quy tắc, chứ không phải ngoại lệ. Những nhà quản trị này, đến lượt mình, lại tuyển bạn bè, người quen và bạn học của mình để lấp đầy các vị trí quản lý bên dưới mình. Những nhà quản lý này lại kéo bạn bè, người quen và bạn học của mình vào công ty, cứ thế tại thành một mạng lưới chặt chẽ các mối quan hệ dựa trên lòng trung thành. Và, đúng thế, điều này cũng xảy ra trong chính quyền, thậm chí là xảy ra thường xuyên. Người Hàn Quốc gọi những mối quan hệ thế này là “dây”, tương đương với cụm từ “đuôi áo” của người Mỹ.

 

Tại nhiều thời điểm khác nhau, nhiều chuyên gia nước ngoài đã gọi các mạng lưới dựa trên lòng trung thành của người Hàn Quốc là “chế độ thái ấp” (tức hệ thống ban thưởng đất đai dưới chế độ phong kiến – ND) hay “chế độ quân chủ doanh nghiệp”. Tuy nhiên, điều mà họ bỏ sót ở đây là những mạng lưới này được hình thành bởi kỳ vọng mạnh mẽ về văn hóa xuất phát từ cả hai phía.

 

Lòng trung thành, dĩ nhiên, được trông đợi là xuất phát từ người dưới đối với người trên. Vị phó chủ tịch đã qua đời của Lotte là một ví dụ điển hình về một cấp dưới trung thành khi ông đã tự sát để che giấu những hành vi phạm pháp của ông chủ của mình – đây là một hiện tượng phổ biến đến mức ngạc nhiên ở Hàn Quốc. Trong văn hóa Hàn Quốc, lòng trung thành của người dưới được trông đợi là sẽ được người trên đáp lại bằng cách chia sẻ cho người dưới những tài sản mà mình kiếm được.

 

Do đó, làm chủ một doanh nghiệp thành công có nghĩa là bạn phải chia sẻ ảnh hưởng và quyền lực của mình với bạn bè và người thân thông qua việc cho họ quà tặng, lợi ích hay một công việc. Nếu bạn từ chối hoặc không cố gắng làm điều này, bạn sẽ đặt những mối qua hệ đó vào thế rủi ro. Đối với người Hàn Quốc, việc duy trì và bảo vệ lòng trung thành trong gia đình và giữa bạn bè là ưu tiên hàng đầu về văn hóa. Làm khác đi là trái đạo lý.

 

Vấn đề chính của truyền thống ưu tiên lòng trung thành là ở chỗ nó sẽ cản trở (việc chọn được người có) năng lực, nhất là trong những lĩnh vực đòi hỏi chuyên môn cao. Chúng ta giờ đây đã biết rằng rất nhiều trong số những quyết định sai lầm mà Hanjin đưa ra là xuất phát từ sự thiếu năng lực của các cấp quản trị, trong đó có cả cấp quản trị cao nhất. Những người này được bổ dụng dựa trên lòng trung thành, chứ không phải năng lực, và do đó họ thực sự không biết là mình đang làm gì.

 

Đáng buồn là kịch bản như thế này không chỉ khu biệt ở trường hợp của Hanjin. Hầu như mọi doanh nghiệp tại Hàn Quốc đều có tình trạng “sáng kiến thì vùi dập, còn sai sót thì giấu nhẹm” chỉ vì một ai đó ở gần ban lãnh đạo tối cao cảm thấy lợi ích của mình bị đe dọa. Nếu bạn tin vào những thông tin được những người vô danh chuyên phanh phui sai sót trong các doanh nghiệp tiết lộ, thì vụ việc nổ pin điện thoại của Samsung có thể cũng đã xảy ra vì nguyên nhân như thế này.

 

Bà Park Geun-Hye xin lỗi vì bê bối. Nguồn: InternetBà Park Geun-Hye xin lỗi vì bê bối. Nguồn: Internet

 

Những tiết lộ gần đây về tổng thống Hàn Quốc cũng cho thấy chính bà cũng mắc tội sủng ái người thân. Theo yêu cầu của bà bạn Choi Soon-sil, bà Park dường như đã miễn nhiệm một số lượng đáng kể các viên chức trong chính phủ và thay thế họ bằng những người trung thành với mình. Trong số những người trung thành này có một người bà con bên chồng của bà Choi, người này sau đó đã bị bắt vì tội buôn lậu thiết bị giám sát vào Nhà xanh (tức dinh Tổng thống Hàn Quốc – ND).

 

Vụ bê bối của bà Park là minh họa điển hình cho tình trạng ưu ái quan hệ cá nhân hơn các quy chuẩn chính thức khác. Trong trường hợp của bà Park, sự nghiêm trọng đã lên tới đỉnh điểm bởi bà Choi, dường như là lãnh đạo một giáo phái, đã được phép gây ảnh hưởng tới gần như mọi khía cạnh công việc của tổng thống.

 

Vậy thì tại sao giờ đây chúng ta lại thấy những bê bối này? Câu trả lời là giờ đây gió cuối cùng đã xoay chiều. Trong hai thập kỷ vừa qua, một loạt luật ra đời đã làm cho các cấu trúc doanh nghiệp và chính quyền ít bị ảnh hưởng hơn trước các mạng lưới dựa trên lòng trung thành, đặc biệt là ở cấp thấp. Nhiều vụ bê bối liên quan đến việc hối lộ và thiên vị đã được phơi bày cho công chúng bình phẩm, phán xét. Tầng lớp mới trưởng thành và các phương tiện truyền thông tham gia đặc biệt tích cực qua việc lên tiếng biểu thị sự giận dữ và đòi áp dụng những công cụ pháp lý nghiêm khắc như Đạo luật Kim Young-ran. Tương lai hẳn sẽ còn nhiều vụ việc đình đám khi các mạng lưới dựa trên lòng trung thành, dù trong các doanh nghiệp hay trong các tổ chức khác, bị phanh phui và triệt phá. Chỉ khi văn hóa quản trị của Hàn Quốc đoạn tuyệt được sự lệ thuộc vào lòng trung thành và bắt đầu coi trọng năng lực thì đất nước mới nghĩ được đến chuyện phục hồi.

 

Justin Fendos là giáo sư tại Đại học Dongseo (Hàn Quốc) và là phó giám đốc Trường Tan tại Đại hoc Fudan, Thượng Hải. Ông nghiên cứu về nhiều chủ đề khác nhau, bao gồm văn hóa Á Đông và thương mại hàng hải.