Kinh tế Đông Á

Hàn Quốc đứng trước cơ hội "thuần phục" các chaebol

Thứ sáu, 03-02-2017 17:33 1242


Đã từng có thời kỳ các chaebol đóng vai trò tích cực cho Hàn Quốc. Nhưng thời thế đã thay đổi, và hệ thống chaebol đối với Hàn Quốc hiện đang tỏ ra lợi bất cập hại. Với việc bà Park bị luận tội, Hàn Quốc cũng đang đứng trước cơ hội lý tưởng để bỏ lại sau lưng di sản của cha bà.


Nguồn: Lee Jong-Wha - Taming chaebols - Project Syndicate, 19/01/2017

 

Biên dịch: Dương Huy Quang


Việc truy tố ông Lee Jae-yong, người thừa kế Tập đoàn Samsung, chỉ là diễn biến bùng nổ gần đây nhất trong vụ bê bối chính trị đã làm rung chuyển đất nước Hàn Quốc. Trước đó, quốc hội nước này đã bỏ phiếu luận tội Tổng thống Park Geun-hye, con gái của cố tổng thống Park Chung-hee, vào ngày 9/12/2016. Tòa án Hiến pháp giờ đây có 6 tháng để quyết định việc miễn nhiệm bà Park vĩnh viễn khỏi chức vụ tổng thống. Tùy thuộc vào quyết định của cơ quan này, một cuộc bầu cử tổng thống có thể được tổ chức vài tháng sau đó.


Thế nhưng, như việc truy tố ông Lee đã cho chúng ta thấy, cuộc khủng hoảng này không chỉ đặt chức vụ tổng thống của đất nước Hàn Quốc vào thế rủi ro. Trọng tâm của vụ bê bối chính là mối quan hệ qua lại giữa giới chính trị gia và các chaebol, những tập đoàn kinh tế thuộc sở hữu gia đình tại Hàn Quốc. Nếu chính phủ chớp lấy cơ hội này để chuyển đổi cấu trúc nền kinh tế vốn đang nằm dưới sự thống trị của các chaebol, họ đồng thời sẽ giúp tái định hình lại tương lai kinh tế của đất nước – theo hướng tốt đẹp hơn.

 

Ông Lee Jae-yong - người thừa kế Tập đoàn SamsungÔng Lee Jae-yong - người thừa kế Tập đoàn Samsung

 

Bà Park bị buộc tội sử dụng ảnh hưởng chính trị của mình để làm lợi cho người bạn thân – bà Choi Soon-sil, người bị cáo buộc đã ép buộc các chaebol đóng góp khoảng 80 tỷ won (khoảng 70 triệu USD) vào hai quỹ văn hóa phi lợi nhuận mà bà ta là người kiểm soát trên thực tế. Bà Choi cũng bị nghi ngờ đã can thiệp vào nhiều vấn đề nhà nước, bao gồm việc bổ nhiệm các bộ trưởng và các chuyến thăm nhà nước mặc dù bà này không hệ có bất cứ vị trí gì trong chính quyền. Bà Park bị chế nhạo là con rối của bà Choi.


Ở chừng mực nào đó, đây không phải điều gì mới mẻ ở Hàn Quốc. Hầu hết các chính quyền đều lấy tiền từ các chaebol, thường là với sự trợ giúp của các công tố viên hay cơ quan thuế. Đổi lại số tiền này – vốn được dùng để tài trợ các dự án tốn kém của nhà nước hay thậm chí là cho các cuộc vận động chính trị - các chaebol giành được những biệt đãi như vay vốn ngân hàng lãi thấp hay những quy định quản lý ưu đãi, dễ thở hơn.


Mối quan hệ qua lại này đã tồn tại kể từ khi kỷ nguyên chuyển đổi kinh tế của Hàn Quốc bắt đầu vào những năm 1960. Sự tiến bộ nhanh chóng của nước này là nhờ hàng hóa xuất khẩu mạnh thuộc khu vực sản xuất được đảm nhiệm bởi những công ty chỉ cạnh tranh được trên thị trường toàn cầu nếu có sự giúp sức của các chính sách ưu đãi của chính phủ.


Cha của bà Park, người lãnh đạo Hàn Quốc từ năm 1961 đến khi bị ám sát năm 1979, đã chung lưng đấu cật với các chaebol, giúp đỡ họ trước hết trong việc xây dựng lợi thế cạnh tranh trong khu vực sản xuất thâm dụng lao động và sau đó là tiến tới các ngành công nghiệp thâm dụng vốn hơn, bao gồm các lĩnh vực như ô tô, đóng tàu và hóa chất.


Ngày nay, các chaebol sản xuất ra 2/3 tổng giá trị xuất khẩu của Hàn Quốc – đây là thành quả không hề nhỏ ở đất nước xuất khẩu lớn thứ sáu trên thế giới này. Samsung Electronics là chaebol lớn nhất, chiếm 20% tổng giá trị xuất khẩu. Xếp hạng 13 trong Danh sách Fortune 2016 Global 500 (Danh sách 500 công ty hàng đầu thế giới xét theo doanh thu do Tạp chí Fortune lập ra và xuất bản hàng năm – ND), mức vốn hóa thị trường của Samsung chiếm 1/5 mức vốn hóa của thị trường chứng khoán Hàn Quốc.


Ngoài sự hậu thuẫn của chính phủ, cấu trúc sở hữu và quản trị của các chaebol cũng là những yếu tố đóng góp cho thành công của họ. Với việc các gia tộc sáng lập nắm quyền lãnh đạo, ban lãnh đạo cao nhất của các chaebol có thể tập trung vào tầm nhìn dài hạn thay vì lợi nhuận ngắn hạn, đồng thời có thể huy động các nguồn lực một cách nhanh chóng. Hiệu quả của mô hình này thể hiện rõ ở sự thành công của các chaebol trong vai trò “những kẻ bám đuổi nhanh chân” của các công ty hàng đầu của Mỹ và Nhật.


Tuy nhiên, cấu trúc quản trị mang tính cấp bậc của các chaebol thường là quá cứng nhắc để chỉnh sửa những quyết định sai lầm. Nhiều tập đoàn đã bị phá sản trong cuộc khủng hoảng tài chính Châu Á năm 1997 sau khi đã thực hiện những khoản đầu tư quá lớn mà không hiệu quả.

 

Đã đến lúc Hàn Quốc thôi "nuông chiều" các chaebol. Ảnh:Korea HeraldĐã đến lúc Hàn Quốc thôi "nuông chiều" các chaebol. Ảnh:Korea Herald


Thêm nữa, cấu trúc sở hữu của các chaebol thường không minh bạch với mạng lưới chằng chịt các quan hệ sở hữu chéo cho phép các gia tộc sáng lập thực thi quyền kiểm soát bất chấp việc họ chỉ nắm giữ một tỷ lệ cổ phần nhỏ. Gia tộc họ Lee chỉ nắm giữ chưa tới 5% quyền sở hữu trực tiếp Samsung Electronics nhưng lại sở hữu tới 31,1% cổ phần trong Samsung C&T, công ty mẹ trên thực tế của công ty này. Samsung C&T lại sở hữu 4,3% cổ phần trong Samsung Electronics và 19,3% cổ phần trong Samsung Life Insurance (Bảo hiểm nhân thọ Samsung). Samsung Life Insurance, đến lượt nó, lại nắm giữ 7,3% cổ phần trong Samsung Electronics, còn Samsung Electronics lại đầu tư trực tiếp vào Samsung C&T và Samsung Life Insurance.


Kiểu cấu trúc sở hữu này đặc biệt có vấn đề trong quá trình chuyển giao quyền sở hữu cho các thế hệ kế cận. Như với bất cứ triều đại nào, không ai có thể chắc chắn rằng người thừa kế của mình có khả năng đảm đương trách nhiệm được giao phó. Ông Lee gần đây đã tiếp quản vị trí Phó Chủ tịch Samsung Electronics. Ở thời điểm cạnh tranh khốc liệt và ngày càng không khoan nhượng như lúc này, ông phải có một tài năng lãnh đạo kiệt xuất giống như cha và ông nội của mình, những người đã biến một công ty thương mại nhỏ bé trong nước thành một thế lực về chất bán dẫn và điện thoại thông minh toàn cầu.


Giống như những chaebol còn lại, Samsung cũng có nguy cơ bị mất ưu thế trên thị trường toàn cầu mà căn nguyên là sự chênh lệch về trình độ công nghệ với Trung Quốc ngày càng bị thu hẹp. Mặc dù Hàn Quốc vẫn đi trước Trung Quốc ở những lĩnh vực công nghệ cao như chip bộ nhớ và ô tô, sự đi trước này đang có xu hướng giảm sút ở nhiều lĩnh vực như thép, tàu thủy, hóa dầu và điện tử. Tại các thị trường mới nổi, Samsung Electronics đã đánh mất thị phần cho các hãng sản xuất điện thoại Trung Quốc như Huawei hay OPPO.


Chính trong bối cảnh đầy áp lực này mà năm ngoái, ông Moon Hyung-pyo - khi đó là bộ trưởng y tế và phúc lợi Hàn Quốc – bị cáo buộc là đã gây sức ép để Sở Hưu trí quốc gia (NPS) hậu thuẫn việc sáp nhập gây tranh cãi giữa hai công ty con của tập đoàn Samsung để đảm bảo việc ông Lee có thể tiếp quản quyền quản trị tập đoàn một cách êm thấm. Ông Moon, người sau đó trở thành Chủ tịch NPS, đã bị bắt vì hành vi này.


Cáo trạng của ông Lee cũng liên quan đến vụ việc này. Lee bị cáo buộc đã quyên tiền cho hai quỹ của bà Choi đồng thời tài trợ tiền cho con gái của bà này để đổi lấy sự hậu thuẫn của chính phủ. Lee còn bị buộc tội biển thủ vàc khai man trước tòa. (Quan tòa phán quyết rằng không có đủ căn cứ để ban hành lệnh bắt giữ như yêu cầu).


Trong khi chính phủ bắt tay với các chaebol, các doanh nghiệp start-up cùng các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) phải chật vật để có thể tham gia thị trường. Năng suất lao động của các SME chỉ bằng 35% năng suất của các công ty lớn. Trong khi đó, năng suất lao động trong khu vực dịch vụ chỉ bằng 45% năng suất trong khu vực sản xuất – bằng nửa mức trung bình của OECD.


Để tạo một môi trường kinh doanh lành mạnh hơn cho các doanh nghiệp nhỏ, sáng tạo cũng như các doanh nghiệp startup kinh doanh mạo hiểm, sự thống trị của chaebol phải chấm dứt. Các nhà lãnh đạo Hàn Quốc phải thực thi những quy định mạnh mẽ hơn nhằm ngăn chặn những giao dịch bất hợp pháp và các thông lệ không công bằng, trong đó có sự câu kết giữa các chaebol với các quan chức chính phủ. Họ cũng nên tăng thêm quyền của các cổ đông thiểu số cũng như các thành viên độc lập trong hội đồng quản trị để ngăn chặn sự thao túng của các gia tộc sáng lập.


Đã từng có thời kỳ các chaebol đóng vai trò tích cực cho Hàn Quốc. Nhưng thời thế đã thay đổi, và hệ thống chaebol đối với Hàn Quốc hiện đang tỏ ra lợi bất cập hại. Với việc bà Park bị luận tội, Hàn Quốc cũng đang đứng trước cơ hội lý tưởng để bỏ lại sau lưng di sản của cha bà.


Lee Jong-Wha là Giáo sư Kinh tế học và Giám đốc Viện Nghiên cứu Châu Á thuộc Đại học Hàn Quốc.