Kinh tế Đông Á

Hàn Quốc "xử" các chaebol để dân chủ hóa nền kinh tế

Thứ sáu, 17-02-2017 11:04 659

Số lượng người biểu tình tập hợp ngày 26/11 năm ngoái đòi luận tội bà Park Geun-hye đông gần gấp đôi số lượng người đã tập hợp tại chính địa điểm đó tháng 6/1987 để đòi hỏi (và họ đã thành công) Hàn Quốc phải tổ chức cuộc bầu cử tổng thống dân chủ đầu tiên. Gần 3 thập niên sau sự kiện này, chúng ta có thể đang chứng kiến làn sóng dân chủ thứ hai, lần này là để giúp các cổ đông thiểu số chiến đấu chống lại một hệ thống không công bằng được tiếp tay bởi những quy định pháp lý và thông lệ kinh doanh hiện hành. 

 

Nguồn:  Peter S. Kim - "South Korea's chaebol edge closer to democracy" - Nikkei Asian Review, 15/02/2017

 

Biên dịch: Dương Huy Quang

 

Việc Hàn Quốc điều tra vụ bê bối "Choi-gate" (chơi chữ từ vụ bê bối Watergate tại Mỹ vào những năm 1970 - ND) đã phơi bày những vết rạn nứt sâu sắc trong văn hóa kinh doanh vốn đã được âm thầm chấp nhận từ nhiều thập kỷ tại nước này. Những giao kèo êm ái giữa giới chính trị và các tập đoàn kinh tế lớn từ lâu đã được coi là cần thiết cho việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, nhưng công chúng giờ đây đã chán ngán hiện thực này, thể hiện ở việc hàng triệu người phản đối đã tràn ngập các con phố của thủ đô Seoul đòi Tổng thống Park Geun-hye phải từ chức.

 

Ngay cả trước khi diễn ra vụ bê bối này – vụ việc bao gồm những mối liên hệ tai tiếng giữa bản thân Tổng thống, người bạn thân Choi Soon-sil và các tập đoàn lớn, người Hàn Quốc cũng đã ngày càng bất mãn trước việc khoảng cách giàu nghèo ngày càng nới rộng cũng như điều mà họ coi là sự đóng góp không thỏa đáng của các chaebol khổng lồ cho nền kinh tế quốc gia. Trong động thái đoạn tuyệt với tư duy truyền thống của quá khức, tầng lớp cần lao giờ đây không còn coi các chaebol là đồng nghĩa với sự thịnh vượng của quốc gia nữa.

 

Quá trình toàn cầu hóa và thương mại tự do đã chứng kiến các chaebol đầu tư ngày càng nhiều vào sản xuất ở nước ngoài, dẫn đến việc lao động trong nước là những người chịu thiệt thòi. Công chúng cảm thấy những tập đoàn này đã đắc lợi từ nhiều thập niên được chính phủ hậu thuẫn dưới hình thức trợ cấp, cho vay theo chính sách ưu đãi và những ưu đãi về thuế để có được lợi thế cạnh tranh.

 

Tuy nhiên, những gì mà các siêu công ty này đền đáp cho quốc gia chủ yếu đến tay số ít những thành viên của giới tinh hoa hoặc, trong vụ việc gần đây nhất, đến tay của một số ít các cá nhân có mối quan hệ cá nhân thân cận với tổng thống.

 

Mạng lưới sở hữu chằng chịt

 

Một thông lệ ngầm định của chính phủ từ trước đến nay là đặt ra các quy định về tài chính cho phép các chaebol tuy chỉ nắm giữ cổ phần thiểu số trong các công ty trong tập đoàn nhưng lại có khả năng kiểm soát các công ty này như thể họ đang nắm cổ phần đa số. Điều này được hậu thuẫn một phần bởi một mê cung các mối quan hệ sở hữu chéo chằng chịt cho phép các công ty con của các chaebol cấm cửa các nhà đầu tư muốn cạnh tranh chiếm giữ quyền kiểm soát.

 

Để tận trừ tình trạng bất công này, chính phủ Hàn Quốc đã thúc đẩy việc xóa bỏ các cấu trúc sở hữu chéo kể từ năm 2001. Nỗ lực này đã chứng kiến hầu hết các tập đoàn được chuyển đổi thành các cấu trúc công ty mẹ (holding company). Tuy nhiên, các chaebol lớn nhất như Samsung, Hyundai và Lotte vẫn duy trì cấu trúc sở hữu chéo.

 

Nỗ lực buộc các tập đoàn chuyển đổi sang mô hình công ty mẹ được một chính phủ cánh tả khởi động 15 năm trước đây nhằm chế ngự quyền lực của các chaebol và chấm dứt tình trạng sở hữu chéo lòng vòng và không trung thực mà các siêu tập đoàn này đã sử dụng để tạo lợi thế cho mình.

 

Chủ đích của chính phủ là nâng cao quản trị doanh nghiệp và minh bạch hóa lĩnh vực kế toán. Kể từ khi kêu gọi các công ty thực hiện chuyển đổi, chính phủ đã trì hoãn thời hạn chuyển đổi tổng cộng 5 lần; đảng cánh hữu hiện đang cầm quyền đã chuẩn y lần gia hạn gần đây nhất vào cuối năm 2015 với thời gian gia hạn là 3 năm.

 

 

Tuy nhiên, thắng lợi trong cuộc tổng tuyển cử bất thường sau đó của các đảng cánh hữu vào tháng 4 năm ngoái đồng nghĩa với việc đây có thể là lần gia hạn cuối cùng. Trong số các đảng phái, Đảng Dân chủ Hàn Quốc đã đặc biệt quyết liệt trong việc vận động cho sự cần thiết phải chế ngự quyền lực quá đáng của các chaebol. Nếu phe đối lập giành thắng lợi trong cuộc bầu cử tổng thống nămm nay, các chaebol có thể sẽ trở thành đích ngắm của một luật bất lợi thông qua việc đánh thuế trừng phạt đối với hành vi sở hữu chéo hay thậm chí là việc cưỡng bức giải thể các nhóm công ty chưa áp dụng mô hình công ty mẹ.

 

Nhưng trong khi tìm kiếm sự minh bạch hóa trong quản trị doanh nghiệp, việc áp dụng cấu trúc công ty mẹ chỉ là xuất phát điểm. Hệ thống mà thông qua đó các chaebol đã kiếm được những lợi ích không công bằng cũng bao hàm sự cấu kết giữa các thành viên hội đồng quản trị và sự can dự của các công ty liên minh trong vai trò các cổ đông hậu thuẫn.

 

Với việc liên minh đối lập cánh tả đang giành được nhiều quyền lập pháp hơn, các cải cách nhằm phá vỡ mối quan hệ cấu kết giữa các chaebol và chính phủ sẽ được đẩy mạnh. Điều này có thể gây ngạc nhiên cho những nhà đầu tư vốn cho rằng việc đảng cầm quyền thất bại trong cuộc bầu cử sẽ là một bước lùi lớn cho những người có lập trường ủng hộ kinh doanh.

 

"Dân chủ hóa nền kinh tế "

 

Đảng Dân chủ đã đề xuất 23 dự luật trong phiên họp thường kỳ của quốc hội, kết thúc tháng 1 vừa rồi. Trong số các dự luật này, 8 dự luật là liên quan tới vấn đề “dân chủ hóa kinh tế”, cụm từ hàm ý chỉ việc chế ngự quyền lực ngày càng bành trướng của các tập đoàn lớn.

 

Một dự luật có thể đã tác động tới các chaebol là việc sửa đổi Đạo luật Thương mại. Đạo luật này, nếu được thông qua, sẽ mở đường cho các thành viên hội đồng quản trị được bổ nhiệm độc lập với ban quản trị - bao gồm cả việc bổ nhiệm vào ủy ban kiểm toán của hội đồng quản trị - đồng thời sẽ giới hạn quyền biểu quyết của các cổ đông đa số ở mức 3% khi bổ nhiệm các thành viên ủy ban kiểm toán.

 

Nhiều nhà đầu tư lo lắng về việc luật này có thể tác động tới Samsung Electronics, tập đoàn đã và đang tích cực gia tăng cổ tức, mua lại và hủy bỏ cổ phần vấp dụng nhiều biện pháp thân thiện với cổ đông khác. Việc cưỡng lại yêu cầu chuyển đổi sang mô hình công ty mẹ không phải là vấn đề mà chaebol này không mong muốn, bởi việc chuyển đổi sẽ chính thức hóa sự  kiểm soát của gia tộc đối với các công ty liên kết trong tập đoàn.

 

Luật pháp hiện hành, tuy nhiên, quy định các công ty mẹ nắm giữ ít nhất 20% cổ phần trong các công ty con; điều này với tập đoàn Samsung gần như là nhiệm vụ bất khả thi. Công ty mẹ của cả tập đoàn, Samsung C&T, có mức vốn hóa khoảng 21  tỷ USD, quá nhỏ để nắm giữ 20% cổ phần của Samsung Electronics, công ty có mức vốn hóa khoảng 260 tỷ USD. Các thông báo gần đây của công ty điện tử này cho thấy họ đang sốt sắng xoa dịu công chúng cũng như cổ đông. Tập đoàn Samsung có thể thiết lập một mốc chuẩn quan trọng cho các công ty Hàn Quốc khác bằng cách dẫn đầu trong việc thiết lập các chuẩn mực quản trị doanh nghiệp cao hơn cho toàn bộ cộng đồng doanh nghiệp nước này. Tập đoàn đã cam kết sẽ chỉ định các thành viên hội đồng quản trị thực sự độc lập đồng thời rút khỏi Liên đoàn các Ngành công nghiệp Hàn Quốc, mọt nhóm vận động hành lang về làm ăn kinh tế tại nước này.

 

Thông lệ truyền thống tại Hàn Quốc theo đó các gia đình chaebol nắm giữ tỷ lệ cổ phần tương đối nhỏ nhưng lại quản trị các tập đoàn của mình như thể họ là chủ sở hữu đa số cho đến nay chỉ có thể thực hiện được với sự hậu thuẫn ngầm của chính phủ. Nguy cơ ngày càng tăng từ các quy định mới cùng sự bất mãn của công chúng với hiện trạng kinh tế sẽ buộc Samsung cùng các chaebol khác phải hành động nhiều hơn để xoa dịu cổ đông – cũng giống như bất cứ công ty niêm yết công khai nào khác trên thế giới.

 

Cải cách hưu trí

 

Ngoài luật trừng phạt có thể xuất phát từ phe đối lập, một yếu tố xúc tác khác cho sự thay đổi có thể xuất hiện dưới hình thức một cải cách có thể diễn ra tại Cục Hưu trí Quốc gia. Quỹ hưu trí lớn thứ ba thế giới đã rơi vào tình trạng bị kiểm soát vì hậu thuẫn thương vụ sáp nhập các đơn vị trong tập đoàn Samsung là Samsung C&T – trong đó NPS là cổ đông chủ chốt – và Cheil Industries. Tập đoàn Samsung được cho là đã được đơn vị điều hành quỹ bật đèn xanh bởi đã chi tiền cho các quỹ thuộc quyền kiểm soát của bà Choi Soon-sil, bạn thân của Tổng thống Park.

 

Xét đến việc NPS là chủ sở hữu cổ phần lớn nhất của Hàn Quốc, sự độc lập của nó trong vai trò một nhà đầu tư khách quan – thay vì một đơn vị thuộc bộ y tế và do chính phủ kiểm soát – là hết sức quan trọng. Đã có những ý kiến thảo luận về việc tách đơn vị chuyên trách về đầu tư của quỹ này thành một thực thể độc lập, đây là một động thái hợp lý xét tới việc quỹ khổng lồ này được trông đợi sẽ tăng trưởng gấp 5 lần về quy mô trong thời gian 30 năm tới.

 

Bất chấp những tiến bộ Hàn Quốc đã đạt được trong 50 năm vừa qua, nước này vẫn đi sau các nước khác trên thế giới về quản trị doanh nghiệp. Ý tưởng về các gia đình sở hữu cổ phần thiểu số nhưng điều hành các công ty như thể các cổ đông đa số là di sản của mô hình kinh tế những năm 1960 mà người khởi xướng là Tổng thống Hàn Quốc khi đó, ông  Park Chung-hee, cha của tổng thống hiện tại.

 

Số lượng người biểu tình tập hợp ngày 26/11 năm ngoái đòi luận tội bà Park Geun-hye đông gần gấp đôi số lượng người đã tập hợp tại chính địa điểm đó tháng 6/1987 để đòi hỏi Hàn Quốc phải tổ chức cuộc bầu cử tổng thống dân chủ đầu tiên - và họ đã thành công. Gần 3 thập niên sau sự kiện này, chúng ta có thể đang chứng kiến làn sóng dân chủ thứ hai, lần này là để giúp các cổ đông thiểu số chiến đấu chống lại một hệ thống không công bằng được tiếp tay bởi những quy định pháp lý và thông lệ kinh doanh hiện hành.

 

Vụ bê bối Choi và việc luận tội Tổng thống President Park đe dọa sẽ đưa nền kinh tế Hàn Quốc vào suy thoái. Tuy nhiên, mặt tích cực của vấn đề là sự hỗn loạn có thể buộc Hàn Quốc tự nhìn nhận lại bản thân mình một cách sâu sắc về những thông lệ mà các nền kinh tế lớn khác trên thế giới đã xóa bỏ từ lâu.

 

 Peter S. Kim là Giám đốc điều hành và chiến lược gia về đầu tư tại Mirae Asset Daewoo