Kinh tế Đông Á

Chaebol: Những triều đại khổng lồ của kinh tế Hàn Quốc (Phần 1)

Thứ năm, 22-12-2016 16:30 646

Các tập đoàn kinh tế lớn của Hàn Quốc (mà người ta gọi là chaebol) như Samsung, LG và Huyndai là những hòn đá tảng của kinh tế, chính trị và xã hội Hàn Quốc. Chúng đã cứu Hàn Quốc khỏi tình trạng nghèo khó và tạo nên vai trò nổi bật của nước này trên trường quốc tế.

 

Nguồn: Cho Mu-hyun https://www.cnet.com/news/the-chaebols-the-rise-of-south-koreas-mighty-conglomerates/ - CNET, 06/04/2015

 

Biên dịch: Dương Huy Quang

 

Bám rễ sâu trong văn hóa Hàn Quốc

 

Ở Hàn Quốc cuối những năm 1990 có một câu chuyện cười như thế này:

 

Nếu một nhóm nhân viên của các chaebol hùng mạnh của Hàn Quốc đang đi bộ trong rừng và bất ngờ bắt gặp một con gấu dữ tợn thì họ sẽ làm gì?

 

Nhân viên của Hyundai sẽ lập tức dùng gậy đập chết con gấu mà không cần mảy may suy nghĩ. Người của Daewoo sẽ báo cáo Chủ tịch Kim Woo-jung và chờ chỉ thị của ông này. Nhân viên Samsung sẽ tổ chức họp ngay trước mũi con gấu để bàn xem nên làm thế nào. Cuối cùng, người của LG thì sẽ đợi xem phản ứng của Samsung ra sao, sau đó sẽ…làm y hệt.

 

Cho đến nay tại Hàn Quốc vẫn tồn tại nhiều biến thể của câu chuyện này, điều này cho thấy hình ảnh các chaebol đã ăn sâu trong tiềm thức người Hàn Quốc như thế nào. Mặc dù Tập đoàn Daewoo – vốn nổi tiếng nhất với các dòng sản phẩm xe hơi – giờ đã không còn tồn tại, các chaebol còn lại vẫn là một phần vô cùng sống động trong nền kinh tế có GDP đứng thứ 13 thế giới này. Số lượng các chaebol thì rất nhiều, nhưng những chaebol lớn nhất mà báo chí Hàn Quốc gọi là “Tứ đại gia” gồm có Hyundai Motor Company, SK Group cùng cặp kỳ phùng địch thủ không đội trời trung Samsung và LG.

 

Các chaebol đã đóng vai trò to lớn trong việc đưa Hàn Quốc ra khỏi tình trạng nghèo khổ sau Chiến tranh Triều Tiên. Nhờ vậy, khi trở thành những đại gia trên toàn cầu thì họ đồng thời cũng là những cái tên thân thiết với các gia đình Hàn Quốc. Có người Hàn Quốc nào lại chưa từng nghe đến điện thoại thông minh Samsung Galaxy? Hay chưa từng mua máy giặt của LG? Hoặc chưa từng nhìn thấy chiếc xe Hyundai nào chạy bon bon trên đường? Với những công ty đã bắt rễ sâu trong nền văn hóa Hàn Quốc, ảnh hưởng của chúng có thể được cảm nhận thấy khắp nơi trên thế giới.

 

Đại bản doanh của Samsung tại Quận Gangnam, thủ đô Seoul, Hàn QuốcĐại bản doanh của Samsung tại Quận Gangnam, thủ đô Seoul, Hàn Quốc

 

Bất chấp việc lợi ích làm ăn của các chaebol thường là khác biệt – tuy đôi lúc có chỗ chồng lấn – họ đều có chung một niềm tin rằng chính những bước đi của họ trong công nghệ thông tin sẽ quyết định việc đế chế của họ có bị lụi tàn giống như Daewoo hay sẽ trường tồn “cả trăm năm” như họ vẫn nói.

 

Dư luận về các chaebol từ trước đến nay có xu hướng thay đổi tùy thuộc nhiều vào những thay đổi về không khí chính trị, xã hội và kinh tế, nhưng không thể phủ nhận rằng những siêu tập đoàn này cho đến nay đã đống một vai trò chủ chốt trong sự phát triển của nước Hàn Quốc ngày nay.

 

Những gia tộc kim tiền

 

Từ “chaebol” dịch ra tiếng Việt có nghĩa là “phe nhóm bạc tiền” hoặc “gia tộc của cải”. Tuy nhiên, bản thân một chaebol trên thực tế còn hơn rất nhiều một công ty. Trong văn hóa Hàn Quốc, chaebol là cả một triều đại. Các chaebol cấu thành một phần của nền kinh tế Hàn Quốc, cấu phần ấy quan trọng tới mức chủ tịch các chaebol là những yếu nhân trong mắt công chúng.


Các vị trí quản lý trọng yếu trong một chaebol luôn được trao cho họ hàng của chủ tịch, đồng thời là bậc trưởng tộc. CEO hiện tại của LG Electronics Koo Bon-joon là em trai của chủ tịch Koo Bon-moo của Tập đoàn LG – công ty mẹ của LG Electronics.

 

Sở hữu gia đình không phải là điều kiện duy nhất phải đáp ứng để một tập đoàn kinh tế được coi là một chaebol thực sự. Tập đoàn đó còn phải kinh doanh trong ít nhất hai lĩnh vực riêng biệt: ví dụ, Samsung Group, chaebol lớn nhất của Hàn Quốc, được biết đến với công ty con chủ lực Samsung Electronics – hãng sản xuất các sản phẩm TV và điện thoại thông minh Galaxy S6 – nhưng nó cũng sở hữu nhiều công ty con khác mà các công ty này lại thực hiện các hoạt động kinh doanh như điều hành khách sạn hạng sang, đóng tàu chở dầu và bán bảo hiểm nhân thọ.

 

Một yếu tố quan trọng khác là sự sở hữu chéo phức tạp của các công ty thành viên trong chaebol. Theo Ủy ban về Thương mại công bằng Hàn Quốc, vào thời đỉnh cao năm 1999 và trước khi chính phủ thắt chặt quản lý, tỷ lệ sở hữu chéo của các công ty con trong các chaebol là 43%. Các khoản vay giữa các công ty không liên quan đến nhau trong cùng một chaebol cũng được bảo lãnh – mục đích của việc này là để bảo vệ quyền sở hữu và duy trì sự kiểm soát của gia tộc nắm quyền.

 

Những chaebol lớn nhất Hàn Quốc. Ảnh: InternetNhững chaebol lớn nhất Hàn Quốc. Ảnh: Internet

 

"Ngày nay rất khó để tìm được ở nước ngoài những mô hình tương tự các chaebol của Hàn Quốc", Giáo sư Park Sang-in – Đại học Quản trị công thuộc Đại học Seoul nói. "Ở những nước nói tiếng Anh, thực sự không có những tập đoàn kinh tế mà chỉ có những công ty đơn lẻ sở hữu 100% cổ phần trong các công ty con. Tại Châu Âu, các tập đoàn không bao giờ lớn như các chaebol và khâu quản lý điều hnàh thường được phân chia hết sức nghiêm ngặt.

 

"Mặt khác, một chaebol bao gồm nhiều công ty với rất nhiều hoạt động trong nội bộ, tất cả những hoạt động này đều chịu sự kiểm soát của một vị chủ tịch duy nhất với uy quyền gần như tuyệt đối. Chủ tịch một chaebol  vừa là nhà quản lý vừa là ông chủ của toàn bộ tập đoàn."

 

Nhiều chaebol có nguồn gốc từ thời Nhật chiếm đóng Triều Tiên, tức giai đoạn từ 1910 đến 1945. Các chaebol khác, như Tập đoàn công nghiệp nặng Doosan, có nguồn gốc xa hơn, từ thờ triều đại phong kiến cuối cùng của Triều Tiên. Tuy nhiên, những câu chuyện dạng này chỉ được người ta tiện thể nhắc tới khi các chaebol đã trở thành những gã khổng lồ trong ngành.

 

Bản thân từ “chaebol” cùng nguồn gốc hình thành của nó được nhiều người tin là chịu ảnh hưởng của cụm từ “zaibatsu” trong tiếng Nhật – hai từ này thậm chí còn được đánh vần như nhau trong tiếng Trung Quốc. Giống như các chaebol, các zaibatsu cũng là những tập đoàn thuộc sở hữu gia đình, nhưng khái niệm “gia đình” trong trường hợp zaibatsu hàm ý là những người có quan hệ gần gũi, mật thiết với nhau chứ không nhất thiết phải có quan hệ họ tộc. Sau Thế chiến thứ II, các zaibatsu bị tan rã và những thực thể kế thừa của chúng ngày nay là những liên hợp công ty được tổ chức lỏng lẻo, chứ không phải những tập đoàn tập quyền như chaebol.

 

Của cải và quyền lực cho quốc gia

 

Năm 1953, GDP bình quân đầu người của Hàn Quốc chỉ vẻn vẹn 67 USD. Cùng năm đó, GDP bình quân đầu người của Mỹ là 2.449 USD. Sau giai đoạn hỗn loạn về chính trị tiếp sau thời kỳ chiếm đóng của Nhật và Chiến tranh Triều Tiên, cả nước Hàn Quốc chìm trong tình cảnh nghèo đói. Mối đe dọa từ Bắc Triều Tiên là có thật khi các hoạt động gián điệp dọc hai bên biên giới diễn ra như cơm bữa. Chính phủ Hàn Quốc khi đó hoặc không đủ khả năng, hoặc không sẵn lòng muốn giúp người dân của mình thoát khỏi đói nghèo.

 

Tiếp sau đó là giai đoạn cầm quyền của Tướng Park Chung-hee – lãnh tụ đóng một vai trò bước ngoặt nhưng cũng gây nhiều tranh cãi trong lịch sử Hàn Quốc. Tướng Park đã phát động một cuộc đảo chính và thâu tóm quyền lực thông qua một nhóm sỹ quan quân đội vào năm 1963. Sau khi chế độ của ông được Mỹ chính thức công nhận, tướng Park quyết định rằng để Hàn Quốc trở thành một cường quốc, nước này cần có một nền kinh tế hùng mạnh.

 

Tướng Park Chung-hee (đeo kính đen), người lãnh đạo Hàn Quốc từ năm 1961 đến khi bị ám sát năm 1979. Ảnh: InternetTướng Park Chung-hee (đeo kính đen), người lãnh đạo Hàn Quốc từ năm 1961 đến khi bị ám sát năm 1979. Ảnh: Internet

 

Giống như các công ty tín thác của Mỹ vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, một mối quan hệ giữa chính phủ và khu vực tư nhân lúc đó đã được hình thành và cho đến ngày nay vẫn đang định hình nền chính trị và kinh tế Hàn Quốc. Tướng Park đã dụ dỗ, vỗ về, dọa dẫm, thao túng, thậm chí thẳng thừng đe nẹt và bắt các doanh nghiệp phải hợp tác. Nhưng bù lại, nhà độc tài này cũng chìa ra những củ cà rốt như: các khoản vay từ chính phủ và từ nước ngoài, giảm bớt các quy định quản lý, hay cắt giảm thuế.

 

 "Hàn Quốc có thể được định nghĩa là một “nhà nước phát triển” nơi chính phủ tích cực can thiệp và phối hợp chặt chẽ với doanh nghiệp", Giáo sư Cho Dong-keun – Khoa Kinh tế học thuộc Đại học Myongji – nhận xét. "Xét ở một số khía cạnh, điều này là cần thiết bởi thị trường khi đó là không hoàn hảo. Và thế là các chaebol được ra đời".

 

Liên đoàn Các ngành công nghiệp Hàn Quốc được các chaebol lập ra năm 1963 để bảo vệ lợi ích của các thành viên cũng như để hậu thuẫn nỗ lực của Tổng thống Park. Liên đoàn đóng vai trò là tiếng nói của các chaebol với sứ mạng thúc đẩy sự phối hợp giữa họ với nhau. Mặc dù ảnh hưởng của tổ chức này đến nay đã ít nhiều suy giảm, người giữ cương vị Chủ tịch Liên đoàn có lúc đã được báo chí nhắc đến như là “Thủ tướng của nền kinh tế" và nắm trong tay sức mạnh chính trị đáng kể.

 

(Còn nữa) - Đọc tiếp Phần 2