Tin tức châu Âu

Tiền và Khí đốt: Vũ khí để Nga làm đại bá vùng Trung và Đông Âu!

Thứ tư, 11-01-2017 20:30 895

Nga đã và đang thao túng nền kinh tế của nhiều nước Trung và Đông Âu. Các nước chịu ảnh hưởng của Nga cũng tìm mọi cách để thoát khỏi tình trạng "bóng đè" này, nhưng không dễ khi mà Nga nắm trong tay 2 vũ khí lợi hại: Tiền và Khí đốt.

 

Nguồn: MARTIN VLADIMIROV, RUSLAN STEFANOV "The Kremlin's economic grip on Europe" - Foreign Policy, 23/12/2016

 

Biên dịch: Dương Huy Quang

 

Trước thời điểm Bulgaria gia nhập Liên minh Châu Âu (EU) năm 2007, Đại sứ Nga tại Brussels, ông Vladimir Chizhov, tuyên bố “Bulgaria sẽ là ‘con ngựa thành Tơ-roa' của Nga trong EU”. Mặc dù có rào thêm rằng ông nói điều này “với ý tốt”, những lời này của ông Chizhov cuối cùng đã như một lời tiên tri khiến người ta khó chịu. Trong 10 năm qua, tất cả các nước Trung và Đông Âu đều đã nếm mùi gió lạnh từ phương Đông.

 

Mục đích tối thượng của Nga là làm suy yếu uy tín cùng tiếng nói của EU, đặc biệt với những nước đang ngấp nghé muốn gia nhập tổ chức này như Serbia, Ukraine, Moldova và Georgia (Gru-gi-a). Mátxcơva theo đuổi mục đích này qua nhiều kênh khác nhau. Sự ủng hộ của Tổng thống Nga Vladimir Putin đối với các chính đảng phi tự do tại Châu Âu là điều được nhiều người biết đến. Kremlin cũng đã triển khai được những nguồn lực sức mạnh mềm của mình (mặc dù điều này không được mấy người thích thú) tại nhiều nơi – mà rõ nhất là ở Serbia – như sự hiện diện đông đảo của truyền thông, những quỹ văn hóa và tôn giáo cùng các chương trình giao lưu học thuật. Nhưng có lẽ một trong những đòn bẩy mạnh mẽ nhất mà Mátxcơva có trong tay chính là tiền. Kể từ năm 2008, Nga đã triển khai sự hiện diện về kinh tế của mình ở Châu Âu với mức độ ngày càng ráo riết. Trừ khi EU và các nước thành viên đẩy mạnh các nỗ lực chống tham nhũng và ngăn cản thói “ngựa quen đường cũ” của các thiết chế quản trị, Nga sẽ có đủ khả năng biến sức mạnh kinh tế của mình thành ảnh hưởng trực tiếp lên tiến trình ra quyết định của họ.

 

Trên đây là một vài trong số những kết luận được rút ra từ một nghiên cứu gây chấn động được tiến hành trong thời gian 16 tháng về chủ đề ảnh hưởng của Nga tại Trung và Đông Âu. Nghiên cứu này cho thấy ảnh hưởng về kinh tế của Nga trong khu vực vẫn ở mức lớn đáng ngạc nhiên. Tính trung bình, trong thập niên vừa qua, ảnh hưởng về kinh tế của Nga tại năm nước được nghiên cứu (Serbia, Bulgaria, Latvia, Hungary và Slovakia) dao động trong khoảng từ 11% (với trường hợp Hungary và Slovakia) đến mức cao đến kinh ngạc là 22% (với Bulgaria) nền kinh tế của các nước này.

 

Dĩ nhiên, về nguyên tắc, tiền của Nga thì không có vấn đề gì cả. Vấn đề là ở điều người Nga làm với tiền của họ. Thứ nhất, Mátxcơva đã trở nên lão luyện trong việc sử dụng ảnh hưởng của mình để mua thêm, duy trì và mở rộng sự thống trị của mình đối với các thị trường dầu và khí; khai thác những lỗ hổng trong quản trị để thao túng tiến trình ra quyết định ở cấp cao nhất; và khống chế các cơ quan quản lý nhà nước để ngăn chặn tự do hóa thị trường và cạnh tranh. Thứ hai, người ta thấy rõ như ban ngày là Nga đâu chỉ quan tâm đến kinh tế. Trên thực tế, họ còn sử dụng nguồn lực đáng kể và ngày càng lớn của mình ngõ hầu làm xói mòn nguyên tắc đồng thuận tự do-dân chủ đã có từ lâu đời của Châu Âu và để cổ súy cho khái niệm “quyền lực dọc” như là một giải pháp thay thế có thể chấp nhận được.

 

Gazprom - Quân bài chiến lược của Nga để gây ảnh hưởng lên các nước Trung và Đông Âu. Ảnh: InternetGazprom - Quân bài chiến lược của Nga để gây ảnh hưởng lên các nước Trung và Đông Âu. Ảnh: Internet

 

Do các nước trong khu vực chịu sự phụ thuộc ở các mức độ khác nhau vào nguồn dầu và khí thiên nhiên của Nga, khu vực năng lượng cho đến nay đã là kênh gây ảnh hưởng kinh tế chuyểú của Mátxcơva. Trong thập kỷ vừa qua, tỷ trọng khí nhập từ Nga trong tổng lượng tiêu thụ trong nước của 5 nước được nghiên cứu chưa bao giờ giảm xuống dưới 60%, riêng giai đoạn từ năm 2004 còn thường xuyên ở mức trên 80%. Chính vì sự lệ thuộc này cùng sự hội nhập chưa đầy đủ vào thị trường EU, trong thập kỷ vừa qua, các nước Trung và Đông Âu trong đã phải nhập khí thiên nhiên từ Nga với mức giá cao hơn từ 10-30% so với mức giá mà Đức phải trả. Đơn cử, công ty khí đốt quốc doanh của Bulgaria sẽ phải trả cho Tập đoàn khí đốt Gazprom của Nga khoản chênh lệch giá lên tới 1,1 tỷ euro trong vòng 5 năm tới nếu sự chênh biệt về giá nói trên tiếp tục duy trì. Nga sử dụng Gazprom để tưởng thưởng hoặc trừng phạt khách hàng của mình, tùy theo lập trường đối ngoại mà họ lựa chọn. Ví dụ, Kremlin hậu thuẫn cho sự nổi lên của thủ tướng Hungary Victor Orban và ban thưởng cho thái độ ủng hộ chủ nghĩa phi tự do kiểu Nga của ông này bằng việc giảm giá bán khí đốt ngay trước khi ông này ra tái tranh cử tháng 4/2014.

 

Tất nhiên, năng lượng cũng có yếu tố chính trị bên trong. Các công ty cung cấp khí đốt của Nga — dù là các công ty con của Gazprom hay những công ty độc lập do Nga kiểm soát – thường xuyên đóng vai trò là những đặc sứ về chính trị thông qua việc gây sức ép với chính phủ các nước Trung và Đông Âu liên quan đến các vấn đề có tầm quan trọng chiến lược về kinh tế đối với Nga. Trong trường hợp của Bulgaria, Serbia và Hungary, những công ty trung gian về khí đốt này tỏ ra hữu dụng trong việc xúc tiến những dự án năng lượng quy mô lớn do Nga dẫn dầu như dự án đường ống dẫn khí đốt South Stream hay các dự án điện hạt nhân Belene và Paks. Đổi lại, những dự án này cho phép Nga “khóa” chính phủ các nước này vào những thỏa thuận vay nợ trị giá nhiều tỷ euro. Những dự án như vậy là mối đe dọa lâu dài về tài chính cho sự ổn định của các nước sở tại – điều này có thể được Nga lợi dụng để thao túng tiến trình ra quyết định của các chính phủ. Như trường hợp dự án điện hạt nhân Belene đã chứng minh, những dự án quy mô lớn do Nga dẫn đầu tại khu vực này đã tiếp tay cho mạng lưới các nhà thầu tham nhũng và làm tình trạng vô chính phủ trở nên càng trầm trọng.

 

Ngoài ngành năng lượng, từ cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008, Nga đã tìm cách mở rộng sự hiện diện của các doanh nghiệp trong nước trong các lĩnh vực tài chính, truyền thông và viễn thông, vận tải, xây dựng, công nghiệp và bất động sản. Nếu tính đến việc ai là chủ sở hữu thực sự của các công ty này, Nga đang nằm trong số những nhà đầu tư lớn nhất vào Bulgaria, Serbia và Latvia, nơi vốn đầu tư của Mátxcơva chiếm tới gần 10% GDP của các nước sở tại. Gần 1/10 toàn bộ doanh thu tạo ra ở ba nước này thuộc sở hữu trực tiếp của các công ty Nga hoặc do các công ty con của các công ty này gián tiếp kiểm soát.

 

Nga lũng đoạn kinh tế và cả chính trị các nước Trung và Đông Âu. Ảnh minh họa. Nguồn: InternetNga lũng đoạn kinh tế và cả chính trị các nước Trung và Đông Âu. Ảnh minh họa. Nguồn: Internet


Còn rất nhiều ví dụ về việc Nga lợi dụng ảnh hưởng kinh tế của mình để tác thao túng các nước Trung và Đông Âu. Dusan Bajatovic, phó chủ tịch đảng Xã hội chủ nghĩa thân Nga của Serbia, đồng thời là Tổng Giám đốc của Srbijagas, công ty khí đốt quốc doanh đã ngăn cản Serbia nguồn cung cấp khí đốt ngoài nguồn từ Nga. Tại Latvia, Nga đã phá hoại nhiều nỗ lực mở cửa thị trường khí đốt của nhiều chính phủ bằng cách đe dọa sẽ chuyển hướng quá cảnh của hàng xuất khẩu cuar Nga sang các cảng của Latvia – điều này sẽ làm kiệt quệ ngành vận tải, vốn là xương sống của nền kinh tế nước này. Các quan chức Bulgaria đã công khai lên tiếng bày tỏ nghi ngờ việc các công ty năng lượng của Nga đã đứng sau cấp tiền hậu thuẫn cho các cuộc biểu tình đường phố năm 2012 và 2013 nhằm chống lại tình trạng khai thác dầu đá phiến và giá điện tăng tại nước này. Các cuộc phản đối này cuối cùng đã kéo đổ một chính phủ trước đó đã cho dừng triển khai dự án nhà máy điện hạt nhân Belene do Nga bảo trợ và việc xây dựng một tuyến đường ống dẫn được xây dựng để dẫn dầu từ Nga tới Bulgaria và Hy Lạp.

 

Các công ty Nga cũng đã đầu tư vào các hoạt động thể thao và văn hóa để bành trường sức mạnh mềm của nước này tại Latvia, Serbia và Bulgaria. Họ đã gây sức ép để chính phủ các nước sở tại không điều tra những phi vụ sáp nhập và mua bán thiếu minh bạch, áp dụng chế độ ưu đãi thuế và trì hoãn những cải cách nhằm tự do hóa thị trường. Ví dụ, nhờ những thủ thuật chuyển giá khôn ngoan và sự cho phép của cơ quan thuế, Lukoil – công ty dầu khí lớn nhất của Nga tại Bulgaria – đã liên tục báo cáo lợi nhuận bằng 0 kể từ năm 2008 (đồng nghĩa với việc không phải đóng một đồng thuế nào) bất chấp việc công ty này kiểm soát thị phần lớn tại nước này. Các doanh nghiệp Nga cũng tài trợ cho các cơ sở truyền thông tại Serbia, Bulgaria và Latvia – những cơ sở này không ít dịp đã công khai bày tỏ lập trường thân Nga.

 

Cho đến nay, chính phủ các nước trong khu vực này đã có thái độ nhất quán trong việc ủng hộ các biện pháp trừng phạt của Châu Âu chống lại Nga. Slovakia và Hungary thậm chí còn cung cấp khí đốt cho Ukraine kể cả sau khi Nga đe dọa sẽ cắt đứt nguồn cung cho các nước này để trả đũa. Tuy nhiên, giọng điệu gần đây của Thủ tướng Hungary Orban và Thủ tướng Slovakia Robert Fico đã có hơi hướng thân Nga rõ rệt, thể hiện qua việc mô phỏng mô hình quản trị và ủng hộ chính sách đối ngoại của Nga. Các nước Trung và Đông Âu cũng đã trì hoãn đáng kể việc tự do hóa thị trường năng lượng, phản đối chính sách nhập cư của EU, mở rộng quan hệ với Ukraine, trong nhiều trường hợp còn chấp nhận những lập luận của Nga đưa ra. Nếu Slovakia và Hungary không phải thành viên EU, và nếu hai nước này không phải nước nơi một số tập đoàn đa quốc gia của phương Tây đóng trụ sở, hệ thống chính trị của họ có thể đã ngả theo hướng một chế độ kiểm soát độc đoán có liên hệ với ảnh hưởng của Nga, giống như Ukraine trước thời điểm diễn ra cuộc cách mạng năm 2014.


Để chống lại ảnh hưởng của Nga tại Trung và Đông Âu, các thể chế của EU cùng các nước thành viên cần năng cường một cách thực chất những cơ chế chống tham nhũng và hỗ trợ phát triển nhằm giúp các nước dễ chịu tổn thương tăng cường khả năng phòng thủ trước ảnh hưởng của Nga. Chính phủ các nước EU nên áp dụng thông lệ công bố chủ sở hữu của các công ty đăng ký tại các “cảng né thuế” ở nước ngoài nhằm tăng cường tính minh bạch cũng như gia tăng sự hiểu biết của họ về bất cứ ảnh hưởng nào của Nga. Ngoài ra, họ cũng cần đa dạng hóa nền kinh tế, đặc biệt bằng cách phát triển các nguồn năng lượng thay thế và tăng cường kết nối với thị trường năng lượng EU. Cuối cùng – nhưng không kém phần quan trọng – việc trám kín những lỗ hổng trong chính phủ như các quy định chống độc quyền còn lỏng lẻo hay lỗ hổng trong chống chuyển giá sẽ khiến Nga khó có thể dùng sức mạnh kinh tế để khuếch trương lợi ích chính trị của mình. Các nỗ lực chống tham nhũng thành công của các nước vùng Baltic cùng công tác phản gián hiệu quả của cơ quan an ninh Cộng hòa Séc – cơ quan này xuất báo cáo thường niên phân tích về ảnh hưởng của Nga – là những ví dụ tốt để học theo. Quan trọng nhất, điều có tác dụng nhất trong việc hạn chế ảnh hưởng xấu của Nga là cam kết mạnh mẽ hơn trong việc theo đuổi những giá trị của nền quản trị tự do Châu Âu: minh bạch, giám sát độc lập, pháp quyền, và đa dạng hóa, phi lệ thuộc hóa vào năng lượng của Nga.