Kinh tế Thế giới

Động cơ đằng sau sáng kiến "Một vành đai, Một con đường" của Trung Quốc?

Thứ sáu, 10-02-2017 11:14 301

Nhiều lĩnh vực sản xuất của Trung Quốc đã và đang phải đối mặt với sự dư thừa công suất từ năm 2006. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc hy vọng có thể thông qua OBOR để giải quyết vấn đề khủng hoảng thừa thông qua việc khai phá các thị trường mới tại các nước láng giềng. Sáng kiến OBOR sẽ đem lại nhiều cơ hội hơn để tạo điều kiện cho các khu vực biên giới của Trung Quốc phát triển. Trung Quốc cũng dự định thăm dò các lựa chọn đầu tư mới nhằm bảo toàn và gia tăng giá trị của nguồn vốn tích lũy được trong vài thập niên vừa qua.

 

Nguồn: Junhua Zhang, “What’s driving China’s One Belt, One Road initiative?”, East Asia Forum, 02/09/2016

 

Biên dịch: Lê Minh Tân

 

Kể từ năm 2013, sáng kiến “Một vành đai, Một con đường” (OBOR) đã trở thành tâm điểm ngoại giao kinh tế của Trung Quốc. Bản chất của OBOR là thúc đẩy liên kết khu vực và xuyên lục địa giữa Trung Quốc với lục địa Á-Âu. Các cụm từ “Một vành đai” và “Một con đường” hàm ý chỉ lần lượt “Vành đai kinh tế Con đường tơ lụa” và “Con đường tơ lụa trên biển” được Trung Quốc đề xuất. Sự kết nối bao gồm năm lĩnh vực quan tâm chính: phối hợp chính sách, xây dựng hạ tầng (gồm đường sắt và đường cao tốc), thương mại thông suốt, hội nhập tài chính, và quan hệ nhân dân. Trong số này, xây dựng hạ tầng là đặc điểm nổi bật của Con đường tơ lụa mới.

 

Trong khi Con đường tơ lụa trong lịch sử là kết quả của các hoạt động thương mại từ dưới lên, chủ yếu do các quốc gia bên ngoài Trung Quốc thúc đẩy, thì sáng kiến OBOR lại được thiết kế bởi giới tinh hoa cầm quyền của nước này. Đây là nỗ lực lớn đầu tiên của Trung Quốc nhằm thiết kế và thực hiện một chiến lược thương mại xuyên lục địa và chắc chắn sẽ có những hệ quả mang tính toàn cầu và địa chính trị quan trọng.

 

OBOR là một sản phẩm của tư duy trọng thương mới của Trung Quốc. Chủ nghĩa trọng thương mới ngày nay khác chủ nghĩa trọng thương của thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 20, khi các thương gia thường đồng lõa với chủ nghĩa đế quốc của các cường quốc trong việc tìm cách gia tăng quyền lực chính trị và tài sản tư nhân. Chủ nghĩa trọng thương mới ngày nay bị hạn chế hơn nhiều, nhờ các khuôn khổ pháp lý quốc gia và quốc tế, sự do dự không muốn dính líu vào các cuộc xung đột vũ trang, cũng như sự coi trọng rộng rãi và lớn hơn dành cho vấn đề nhân quyền.

 

Chủ nghĩa trọng thương mới của Trung Quốc cổ súy thương mại toàn cầu và các thể chế của nó trong khi cũng theo đuổi một chiến lược toàn cầu hóa của chính phủ nhằm tích lũy vốn và của cải cho quốc gia. Chiến lược này của Trung Quốc ưu đãi rõ ràng cho các doanh nghiệp nhà nước và tập trung vào việc thiết lập các khu vực mậu dịch tự do với Trung Á và Nam Á, tương tự như Khu vực mậu dịch tự do ASEAN – Trung Quốc (ACFTA) có hiệu lực vào năm 2010.

 

Vậy, động cơ đằng sau sáng kiến OBOR của Trung Quốc là gì?

 

Nhiều lĩnh vực sản xuất của Trung Quốc đã và đang phải đối mặt với sự dư thừa công suất từ năm 2006. Các nhà lãnh đạo Trung Quốc hy vọng có thể thông qua OBOR để giải quyết vấn đề khủng hoảng thừa thông qua việc khai phá các thị trường mới tại các nước láng giềng. Sáng kiến OBOR sẽ đem lại nhiều cơ hội hơn để tạo điều kiện cho các khu vực biên giới của Trung Quốc phát triển. Trung Quốc cũng dự định thăm dò các lựa chọn đầu tư mới nhằm bảo toàn và gia tăng giá trị của nguồn vốn tích lũy được trong vài thập niên vừa qua. OBOR có tiềm năng phát triển thành một mô hình kiến tạo luật chơi thay thế của chính trị quốc tế và có thể đóng vai trò như một phương tiện để thiết lập một trật tự kinh tế và chính trị toàn cầu mới.

 

Tuy nhiên, chiến lược OBOR của Trung Quốc không phải không có những rủi ro đáng kể. Chủ nghĩa trọng thương mới của Trung Quốc thiếu sự nhạy cảm khi giải quyết một số vấn đề ở các nước sở tại, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến văn hóa, môi trường, và sắc tộc. Cách tiếp cận độc đoán của Bắc Kinh cũng có thể cản trở sự hợp tác hiệu quả với các nước dân chủ.

 

Sáng kiến "Một vành đai, Một con đường" của Trung QuốcSáng kiến "Một vành đai, Một con đường" của Trung Quốc

 

Dự án Hành lang kinh tế Trung Quốc – Pakistan (CPEC) là một ví dụ điển hình về những rủi ro và thách thức đối với Trung Quốc. CPEC là sự kết hợp giữa các dự án giao thông vận tải và năng lượng và bao gồm việc phát triển một cảng biển nước sâu lớn nhằm khai thông con đường tiếp cận trực tiếp tới Ấn Độ Dương và xa hơn nữa. Các kế hoạch cho CPEC được chính thức hóa vào tháng 4 năm 2015. Theo thỏa thuận của hai bên, tổng chi phí cho các dự án đang được xây dựng lên tới 46 tỷ USD. Nếu tất cả các dự án theo kế hoạch được thực hiện, tổng giá trị của các dự án này sẽ bằng toàn bộ vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài vào Pakistan kể từ năm 1970, và tương đương 17% GDP năm 2015 của nước này.

 

Giới lãnh đạo Trung Quốc coi Pakistan là một trong những đồng minh lâu đời và kiên trung nhất của mình. Đây là lý do tại sao CPEC đang được đối xử như con cưng của sáng kiến OBOR. Tuy nhiên, nhiều bất trắc tiềm ẩn có thể khiến dự án này sụp đổ. Tại Pakistan, CPEC phải đối mặt với sự phản đối chính trị trong nước, điển hỉnh là sự tranh đấu giữa các tỉnh và chính quyền trung ương liên quan đến cách thức phân bổ vốn đầu tư. Một vấn đề nghiêm trọng hơn là an ninh. Về phía Trung Quốc, Phong trào Hồi giáo Đông Thổ (ETIM) đang cản trở những nỗ lực của nước này; trong khi về phía Pakistan, lực lượng Taliban người Pakistan và các nhóm chiến binh chống nhà nước khác đang gây ra một mối đe dọa lớn cho các tổ thi công và có thể phá hoại việc lưu thông hàng hóa.

 

Với tình hình này, trong ngắn hạn, sáng kiến OBOR của Trung Quốc nhiều khả năng sẽ chỉ mang lại kết quả rất khiêm tốn mặc dù được đầu tư rất lớn. Khó có thể dự đoán được liệu trong trung đến dài hạn dự án OBOR của Trung Quốc sẽ có hiệu quả hay không, bởi điều này phụ thuộc vào khả năng giải quyết thách thức của hai chính phủ, cũng như vào môi trường bên ngoài.

 

Dẫu vậy, OBOR cũng đánh dấu sự khởi đầu của một chính sách ngoại giao kinh tế mới cho Trung Quốc khi nước này hướng tới việc trở thành người chèo lái năng động của nền kinh tế khu vực và toàn cầu. Liệu chính sách mở rộng theo đường lối trọng thương mới của Trung Quốc có đáp ứng được các kỳ vọng hay không? Hãy cùng chờ xem!

 

Junhua Zhang là giáo sư tại Đại học Giao thông Thượng Hải, Trung Quốc.