Kinh tế Thế giới

Đánh thuế robot liệu có phải giải pháp tốt trước xu thế tự động hóa trong các hoạt động kinh tế?

Chủ nhật, 12-03-2017 00:00 436

Bill Gates cho rằng robot cần bị đánh thuế bởi chúng chiếm công ăn việc làm của con người. Liệu điều này có hợp lý và có thể có giải pháp thay thế nào khác cho gợi ý này không? Cùng tham khảo quan điểm của Yanis Varoufakis, cựu Bộ trưởng Tài chính Hy Lạp.

 

Nguồn: YANIS VAROUFAKIS - "A Tax on Robots?" - Project Syndicate, 27/02/2017

 

Biên dịch: Dương Huy Quang

 

Ken là thợ điều khiển máy gặt cho một chủ nông trại tên là Luke, và anh kiếm sống khá tốt nhờ công việc này. Đồng lương của Ken tạo ra thuế thu nhập và các khoản bảo hiểm xã hội; những khoản này được nộp và ngân sách và góp phần tài trợ cho những chương trình của chính phủ dành cho những người kém may mắn hơn trong xã hội. Nhưng than ôi, Luke đang có kế hoạch thay Ken bằng Nexus, một robot có khả năng vận hành máy gặt trong thời gian lâu hơn, an toàn hơn, bất kể điều kiện thời tiết đồng thời không cần nghỉ ăn trưa, nghỉ lễ hay trợ cấp ốm đau.


Bill Gates cho rằng để giảm bớt sự bất công và bù đắp lại chi phí xã hội mà tác động thay thế của sự tự động hóa tạo ra, hoặc là Nexus phải nộp thuế thu nhập, hoặc là Luke phải nộp một khoản tiền thuế đáng kể cho việc thay thế Ken bằng một robot. Và khoản “thuế đánh vào robot” này nên được dùng để tài trợ một chương trình gọi là Thu nhập cơ bản chung (Universal basic income - UBI). Đề xuất của Gates – một trong số nhiều biến thể của đề xuất về chủ đề UBI – cho phép chúng ta thấy được thoáng qua những khía cạnh thú vị của chủ nghĩa tư bản và bản chất con người mà các xã hội giàu có đã sao nhãng từ quá lâu.


Toàn bộ vấn đề của sự tự động hóa là ở chỗ không giống như Ken, Nexus sẽ không bao giờ đàm phán một hợp đồng lao động với Luke. Như vậy, nó sẽ không nhận được bất cứ thu nhập nào. Cách duy nhất để mô phỏng khoản thuế thu nhập mà Nexus phải nộp là sử dụng mức thu nhập hàng năm gần nhất của Ken làm mức lương tham chiếu và khấu trừ từ khoản thu nhập này các khoản trích nộp thuế thu nhập và bảo hiểm xã hội tương đương với những khoản mà Ken đã phải nộp.


Cách thức tiếp cận này có 3 vấn đề. Thứ nhất, trong khi thu nhập của Ken sẽ tăng lên theo thời gian (nếu anh không bị sa thải) thì mức lương tham chiếu là không thể thay đổi, trừ khi sự thay đổi này là bắt buộc và xảy ra trong tình huống cơ quan thuế cưỡng ép. Cơ quan thuế và Luke cuối cùng sẽ tranh cãi về những con số ước tính không thể có về việc mức lương của Ken sẽ tăng lên - hoặc giảm xuống - bao nhiêu nếu anh ta vẫn tiếp tục được thuê làm việc.


Thứ hai, sự xuất hiện của các loại máy móc trước đây chưa từng được con người vận hành nhưng nay được robot vận hành đồng nghĩa với việc sẽ không có mức lương trước đây nào của con người để sử dụng làm mức lương tham chiếu trong việc tính toán các khoản thuế mà robot phải nộp.


Cuối cùng, về lý luận sẽ rất khó để lập luận cho việc buộc Luke phải nộp thuế “thu nhập” cho Nexus chứ không phải cho chiếc máy gặt mà con robot này vận hành. Xét cho cùng, cả hai đều là máy móc và chính chiếc máy gặt mới thay thế nhiều sức lao động của con người hơn Nexus. Lập luận có thể bảo vệ duy nhất cho việc đối xử với chúng khác nhau là việc Nexus có tính tự chủ lớn hơn.


Nhưng Nexus thực sự tự chủ đến mức độ nào mà chiếc máy gặt không thể theo kịp? Dù Nexus có tiên tiến đến đâu, nó cũng chỉ có thể được coi là tự chủ nếu và chỉ nếu nó có sự nhận thức, dù sự nhận thức là có được là do tự thân nó hay là nhờ sự trợ giúp của những người chế tạo ra nó.

 

Bill Gates cho rằng robot cần bị đánh thuếBill Gates cho rằng robot cần bị đánh thuế


Chỉ trong trường hợp Nexus (giống như những con người nhân bản trong bộ phim sản xuất năm 1982 với tựa đề Blade Runner) đạt được bước tiến này thì “anh ta” mới giành được “quyền” được coi là khác biệt với chiếc máy gặt mà “anh ta” vận hành. Nhưng tới lúc đó thì loài người đã sản sinh ra những loài mới và một phong trào dân quyền (mà bản thân tôi sẽ rất vui được gia nhập) đòi hỏi quyền tự do cho Nexus và những quyền ngang bằng với Ken – bao gồm mức lương đủ sống, phúc lợi tối thiểu, và quyền được bầu cử.


Giả định rằng không thể bắt buộc robot phải nộp thuế thu nhập mà không tạo ra những xung đột tiềm tàng giữa cơ quan thuế và cơ sở kinh doanh (mà kéo theo việc này sẽ là hành vi trục lợi thuế và tham nhũng), nên chăng xem xét phương án đánh thuế Nexus vào thời điểm robot này được bán cho Luke? Phương án này tất nhiên là khả thi: nhà nước sẽ thu thuế gộp một lần từ Luke ngay khi anh ta thay thế Ken bằng Nexus.


Gates ủng hộ phương án tốt thứ nhì này cho việc buộc robot “nộp” thuế thu nhập. Ông nghĩ rằng việc làm chậm lại quá trình tự động hóa và tạo ra những rào cản về thuế để hạn chế tác động thay thế của công nghệ nhìn chung là một chính sách hợp lý.


Tuy nhiên, việc đánh thuế gộp một lần vào robot sẽ chỉ thúc đẩy các nhà sản xuất robot tích hợp trí thông minh nhân tạo bên trong các loại máy móc khác. Nexus sẽ được tăng cường tích hợp bên trong chiếc máy gặt, điều này khiến người ta không thể đánh thuế cấu kiện robot tách biệt với các bộ phận không thông minh đảm nhiệm khâu gặt hái.


Thuế bán robot hoặc là nên được bãi bỏ, hoặc nên được lồng vào thuế bán tư liệu sản xuất. Nhưng hãy tưởng tượng sự phản ứng trước loại thuế đánh vào tất cả tư liệu sản xuất: hậu quả sẽ thật khôn lường cho những ai làm giảm năng suất và sức cạnh tranh trong nước!


Kể từ thời kỳ trỗi dậy của chủ nghĩa tư bản công nghiệp, chúng ta đã lầm lẫn biết bao nhiêu trong việc phân biệt giữa tài sản và tư bản, và vì thế nhầm lẫn cả trong việc phân biệt giữa của cải, địa tô và lợi nhuận. Đây là lý do tại sao thuế đánh vào của cải lại khó thiết kế đến vậy. Vấn đề về khái niệm của việc phân biệt giữa Nexus và chiếc máy gặt mà “anh ta” vận hành sẽ khiến chúng ta không thể đi đến nhất trí về cách thức vận hành của thuế đánh vào robot.


Nhưng tại sao lại làm cho cuộc sống dưới chủ nghĩa tư bản vốn đã phức tạp lại càng phức tạp hơn? Có một phương án thay thế rất dễ triển khai và đơn giản để biện minh cho thuế đánh vào robot: đó là Cổ tức cơ bản chung (universal basic dividend - UBD), với nguồn tài trợ là lợi nhuận trên toàn bộ tư liệu sản xuất.


Hãy tưởng tượng một phần cố định các đợt phát hành cổ phần mới (các đợt IPO) đi vào một quỹ tín thác cộng đồng; quỹ này – đến lượt nó – lại tạo ra một dòng thu nhập làm nguồn tài trợ cho UBD. Một cách hiệu quả, xã hội trở thành một cổ đông trong mọi công ty và cổ tức được phân phối đều cho tất cả mọi công dân. Ở chừng mực mà sự tự động hóa giúp cải tiến năng suất và khả năng sinh lời của doanh nghiệp, toàn bộ xã hội sẽ bắt đầu chia sẻ những lợi ích (mà nó đem lại). Không cần có loại thuế mới, không cần phức tạp hóa quy định về thuế, và không có tác động lên nguồn tài trợ hiện hành của nhà nước phúc lợi. Đúng như vậy,khi lợi nhuận cao hơn và sự phân phối tự động lợi nhuận cao hơn đó thông qua UBD làm gia tăng thu nhập, sẽ có nhiều ngân quỹ hơn cho nhà nước phúc lợi. Kết hợp với quyền lao động mạnh mẽ hơn và mức lương đủ sống ở mức khá, lý tưởng về sự thịnh vượng chung sẽ lại được hồi sinh.


Hai cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên đã được xây dựng trên những máy móc được những nhà phát minh vĩ đại chế tạo trong những ngôi nhà đơn sơ trước khi được mua lại bởi những nhà kinh doanh xảo quyệt, những người đã đòi hỏi quyền tài sản đối với dòng thu nhập mà những máy móc “của họ” tạo ra. Cuộc cách mạng công nghệ ngày nay được đánh dấu bởi sự xã hội hóa ngày càng gia tăng của sự sản xuất tư bản. Một phản ứng thực tế sẽ là xã hội hóa các quyền tài sản đối với những dòng thu nhập lớn mà tư bản đang tạo ra.


Nói tóm lại, hãy quên việc đánh thuế robot Nexus hay ông chủ Luke đi. Thay vào đó, hãy đưa một phần vốn chủ sở hữu của Luke trong trang trại vào một quỹ tín thác cộng đồng, quỹ này sau đó sẽ tạo nguồn thu nhập chung cho tất cả mọi người. Bên cạnh đó, chúng ta cần thông qua luật để cải thiện lương bổng cũng như điều kiện của mỗi người lao động đang được thuê trong khi các khoản thuế của chúng ta sẽ giúp trang trải trợ cấp thất nghiệp cho Ken, giúp anh có được một công việc được trả lương và được đảm bảo trong cộng đồng của anh, hoặc giúp anh tham gia các khóa tái đào tạo kỹ năng.

 

Yanis Varoufakis, cựu bộ trưởng tài chính Hy Lạp, là Giáo sư Kinh tế học tại Đại học Athens.