Kinh tế Trung Quốc

Trung Quốc khu xử thế nào với đội quân doanh nghiệp zombie? Phải xuống tay thôi!

Thứ ba, 03-01-2017 23:24 780

Đã đến lúc Trung Quốc phải "xuống tay" với những doanh nghiệp xác sống - chủ yếu là doanh nghiệp nhà nước - đang lay lắt và làm hại cả nền kinh tế cho dù cái giá phải trả sẽ đớn đau và tốn kém, thậm chí có thể là thất nghiệp hàng loạt và bất ổn xã hội.

 

Nguồn: He Fan - "Dealing with zombie enterprises in China", East Asia Forum, 20/11/2016

 

Biên dịch: Dương Huy Quang


Warren Buffett đã từng nói, khi thủy triều rút đi thì người ta sẽ biết ai đang khỏa thân bơi lội. Khi kinh tế Trung Quốc tăng trưởng chậm lại, đội quân các doanh nghiệp xác sống của nước này mới bắt đầu lộ diện. Những con ma này lắt lay vì nợ nần và chỉ có sự hậu thuẫn, tiếp sức từ nhà nước và các ngân hàng mới có thể giúp chúng tồn tại qua ngày. Chính phủ không muốn loại bỏ những công ty xác sống này bởi lo ngại về những hậu quả có thể xảy ra như nạn thất nghiệp gia tăng hay mất nguồn thu từ thuế. Các ngân hàng cho vay cũng chung tay hà hơi tiếp sức bởi họ không muốn thấy doanh thu của mình rớt thảm khi buộc phải trích lập dự phòng cho các khoản nợ xấu.

 

Trung Quốc có cả một đội quân quái vật xác sống: Doanh nghiệp thua lỗ (chủ yếu là DNNN)Trung Quốc có cả một đội quân quái vật xác sống: Doanh nghiệp thua lỗ (chủ yếu là DNNN)

 

Cả chính phủ và các ngân hàng đều cố gắng trợ lực cho những công ty này với hy vọng thị trường sẽ sớm phục hồi. Không may là, chính những doanh nghiệp xác sống lại đang níu giữ không cho kinh tế Trung Quốc phục hồi. Sự hiện hiện của chúng ngăn cản việc tái phân bổ nguồn lực cho những ngành, những lĩnh vực có năng suất tốt hơn, từ đó dẫn tới một sân chơi không bình đẳng.


Các nhà lãnh đạo cấp cao của Trung Quốc đã cam kết sẽ từng bước loại bỏ các doanh nghiệp xác sống làm ăn yếu kém. Việc đóng cửa các công ty có công suất dư thừa là một ưu tiên trong chiến lược “cải cách nguồn cung” của chính phủ. Nhưng cụ thể thì các doanh nghiệp xác sống ở Trung Quốc là ai? Chúng có diện mạo như thế nào?


Doanh nghiệp xác sống là những doanh nghiệp thua lỗ, nhưng lại có khả năng vay vốn ngân hàng ở mức lãi suất thấp hơn mặt bằng thị trường. Càng thua lỗ, chúng càng vay mượn được nhiều – đó là cách duy nhất để chúng có thể duy trì sự tồn tại. Nghiên cứu của chúng tôi cho thấy khoảng 10% các công ty niêm yết tại Trung Quốc thuộc loại hình doanh nghiệp xác sống này. Con số này có thể là thấp hơn so với thực tế, nếu xét đến những điều kiện đối với việc niêm yết.


Các doanh nghiệp xác sống chìm nổi cùng với sự thăng giáng về tăng trưởng của kinh tế Trung Quốc. Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, số lượng các doanh nghiệp xác sống tăng lên chóng mặt. Tuy nhiên, gói kích thích trị giá 4 nghìn tỷ Nhân dân tệ (khoảng 590 tỷ USD) mà chính phủ Trung Quốc tung ra năm 2008 đã đem đến cho những doanh nghiệp này một không gian sinh tông. Số lượng doanh nghiệp xác sống giảm trong một thời gian ngắn trước khi tiếp tục tăng khi kinh tế Trung Quốc tăng trưởng chậm lại. Cho đến nay, vấn đề doanh nghiệp xác sống đã trở nên khó có thể bỏ qua đối với nước này.


Doanh nghiệp xác sống tập trung ở những ngành vay nợ nhiều và có hiện tượng dư thừa công suất như sắt, thép, nhôm và xi măng. Những ngành này đã trải qua giai đoạn bùng nổ đầu tư và bỏ lại phía sau quá nhiều nhà máy và quá ít nhu cầu.


Mặc dù bất động sản không phải lĩnh vực có tỷ lệ doanh nghiệp xác sống cao nhất, đây lại là khu vực chiếm trọng cao trong số các công ty niêm yết của Trung Quốc. Do quá nhiều căn hộ đã được xây dựng trong giai đoạn bùng nổ đầu tư, các chủ đầu tư đang gặp khó khăn trong việc giảm lượng hàng tồn kho. Các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) có xu hướng dễ biến thành các doanh nghiệp xác sống hơn bởi một doanh nghiệp tư nhân sau nhiều năm thua lỗ sẽ không còn cách nào khác hơn là phải đóng cửa; trong khi đó, các DNNN luôn nhận được nguồn tín dụng mới từ ngân hàng.


Nếu vẽ một đường kẻ chạy từ miền Đông Bắc sang miền Tây Nam của Trung Quốc, ta sẽ thấy cả một Dải Hoang Địa các nhà máy mới. Các ngành công nghiệp xác sống không tập trung ở các vùng duyên hải phát triển nhất, cũng không nằm khép kín nơi miền Tây tù túng và nghèo nàn, mà được đặt ở khu vực giữa – tức các tỉnh Hắc Long Giang và Liêu Ninh ở miền Đông Bắc, tỉnh Sơn Tây ở cao nguyên Hoàng Thổ, tỉnh Hà Bắc ở đồng bằng Hoa Bắc và tỉnh Hồ Nam ở Lưu vực sông Dương Tử. Những khu vực ít đa dạng về kinh tế này là những khu vực dễ chịu tác động nhất trước tình trạng tốc độ tăng trưởng kinh tế chậm lại cũng như giá cả hàng hóa sụt giảm.

 

Dải hoang địa, thủ phủ của các ngành công nghiệp xác sống của Trung Quốc. Ảnh: The EconomistDải hoang địa, thủ phủ của các ngành công nghiệp xác sống của Trung Quốc. Ảnh: The Economist


Trở ngại lớn nhất đối với việc đóng cửa hoặc thu hẹp quy mô của các doanh nghiệp xác sống là áp lực công ăn việc làm. Buộc các doanh nghiệp xác sống phá sản sẽ khiến hàng triệu người thất nghiệp. Chính phủ lo ngại tình trạng thất nghiệp hàng loạt này sẽ dẫn tới bất ổn xã hội. Lãnh đạo Trung Quốc đã thông báo việc lập một quỹ trị giá 100 tỷ NDT (khoảng 15 tỷ USD) để hỗ trợ những đối tượng bị mất việc làm. Thế nhưng, như thế có là đủ?


Trong sáu ngành kinh tế có vấn đề nghiêm trọng về dư thừa công suất, cụ thể là thép, than, xi măng, thủy tinh, giấy và kim loại màu, chúng tôi tính toán rằng nếu cắt giảm 10% công suất, sẽ có khoảng 4,31 triệu lao động dôi dư. Chi phí để hỗ trợ các đối tượng thất nghiệp sẽ vào khoảng 163,75 tỷ đến 491,25 tỷ NDT (từ 24-73 tỷ USD), tùy mức độ hào phóng của chính phủ.


Kể từ khi xảy ra cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu, tỷ lệ đòn bẩy của các nền kinh tế lớn khác đã giảm xuống, trong khi tỷ lệ đòn bẩy của Trung Quốc đã tăng mạnh và ở mức cao so với các nền kinh tế khác.


Chính phủ Trung Quốc hiện đang cố gắng kết hợp nỗ lực giảm nợ với cắt giảm công suất. Một kế hoạch mới được đưa ra là cho phép các ngân hàng thương mại được hoán đổi nợ trong các công ty làm ăn thua lỗ lấy cổ phần trong các công ty đó. Cách tiếp cận này có hiệu quả hay không vẫn là vấn đề tranh cãi.


Số nợ tối đa mà một công ty có thể vay mượn không nên cao hơn khả năng trả nợ của công ty đó. Nếu mục tiêu của các thỏa thuận hoán đổi nợ-cổ phần là giảm nhẹ gánh nặng nợ cho các doanh nghiệp, thì người ta cần lưu tâm hơn đến việc giảm mức độ vay mượn của các doanh nghiệp để chúng có thể hoạt động trong giới hạn an toàn. Những ngành kinh tế cần sự trợ giúp nhiều nhất là thép và than, nơi mà dư nợ thực tế hiện đã ở mức 3,86 nghìn tỷ NDT (khoảng 570 tỷ USD), cao hơn quy mô nợ tối đa cho phép.


Theo một báo cáo, lợi nhuận của khoảng ¼ doanh nghiệp Trung Quốc trong quý 1 năm 2016 là quá thấp để đáp ứng nghĩa vụ trả nợ. Doanh thu thì còm cõi trong khi gánh nặng nợ thì ngày càng tăng lên.

 

Đã đến lúc Trung Quốc "xuống tay" với các doanh nghiệp bết bát dù hệ quả có đau đớn và tốn kém. Ảnh: InternetĐã đến lúc Trung Quốc "xuống tay" với các doanh nghiệp bết bát dù hệ quả có đau đớn và tốn kém. Ảnh: Internet

 

Doanh nghiệp có thể sử dụng các thỏa thuận hoán đổi nợ-cổ phần để tạm thời vượt qua các khó khăn về trả nợ, nhưng các vấn đề về trả nợ sẽ không đơn giản mà mất đi. Thậm chí, nếu ngân hàng không giành được quyền sở hữu thực sự đối với các doanh nghiệp “chúa Chổm”, thì sức ép lúc đó sẽ chuyển từ doanh nghiệp sang ngân hàng.


Phí tổn của việc đóng cử hoặc thu hẹp quy mô các doanh nghiệp xác sống có thể cao hơn dự kiến. Dù đang đối mặt với nhiều bất trắc, chính phủ Trung Quốc vẫn do dự trong việc nuốt viên thuốc đắng là đóng cửa các nhà máy và sa thải nhân công. Sáp nhập các các doanh nghiệp vốn đã oặt oẹo chỉ tạo ra những cái xác sống khổng lồ, còn chuyển đổi nợ thành cổ phần có thể là sự đánh đổi các doanh nghiệp xác sống lấy các ngân hàng xác sống. Vậy nhưng không có giải pháp nào mà không có đớn đau và phí tổn. Giờ là lúc cần dùng đúng phương thuốc và cố chịu đựng cơn đau, nếu không muốn nó lúc nào đó trở nên không thể chịu nổi.


He Fan là Trưởng Kinh tế gia tại Viện Tài chính Chongyang - Đại học Nhân dân Trung Quốc