Kinh tế Trung Quốc

"Mô hình Trung Quốc" về tăng trưởng kinh tế có còn phù hợp?

Thứ sáu, 03-02-2017 11:46 8164

Khi kinh tế Trung Quốc tăng trưởng chậm lại, mô hình Trung Quốc của sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng đang trở nên khó duy trì hơn, ngay cả đối với những người đã được hưởng lợi từ thành quả của nó. Mô hình hiện tại không còn phù hợp với Trung Quốc nữa. Điều này được thể hiện ở việc ngày càng nhiều người giàu Trung Quốc chọn cách ôm tiền di cư ra nước ngoài để sinh sống. Sinh viên thì đang đổ xô sang phương Tây để tìm kiếm một nền giáo dục đại học tự do hơn.


Nguồn: Suisheng Zhao - A time of test for the China model of economic growth - East Asia Forum, 29/01/2017

 

Biên dịch: Dương Huy Quang


Cho đến nay, "mô hình Trung Quốc” về tăng trưởng kinh tế về bản chất là câu chuyện về một nền kinh tế siêu tích dưới sự lãnh đạo của một nhà nước độc đoán. Nhưng giờ đây, mô hình này đã trở nên không bền vững trong bối cảnh Trung Quốc đang phải chứng kiến sự tăng trưởng chậm lại cũng như vấn nạn tham nhũng hoành hành, tình trạng bất bình đẳng ngày càng gia tăng và vấn đề hủy hoại môi trường.

 

Bây giờ là thời điểm lý tưởng để các nhà lãnh đạo Trung Quốc dịch chuyển trọng tâm của mô hình tăng trưởng của nước này từ xuất khẩu và đầu tư sang phát triển nội bộ về định tính. Cũng đã đến lúc chính phủ Trung Quốc xây dựng các cơ chế kiểm soát về mặt thể chế đối với quyền lực nhà nước cũng như nâng cao tính chịu trách nhiệm.


Nếu Trung Quốc có thể hoàn thành sự dịch chuyển này trên cả hai mặt trận, mô hình Trung Quốc sẽ tiếp tục đứng vững. Nhưng một cuộc suy thoái kinh tế kéo dài hoặc một hoặc hai thập kỷ bị phí hoài sẽ đánh dấu sự chấm hết của mô hình này.


Ý niệm về một mô hình Trung Quốc xuất hiện lần đầu tiên trong bài báo năm 2004 của Joshua Cooper Ramo có tựa đề “Sự đồng thuận Bắc Kinh”, trong đó tác giả khẳng định Trung Quốc đã tìm ra con đường có một không hai đi đến hiện đại hóa thông qua sự sẵn sàng đổi mới, chú trọng chất lượng cuộc sống và đem lại đủ sự bình đẳng để tránh tình trạng bất ổn trong khi cự tuyệt việc các cường quốc phương Tây áp đặt ý chí của họ.


Ý niệm về mô hình Trung Quốc tái xuất sau kỳ Olympics Bắc Kinh 2008 thành công và cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu mà Trung Quốc đã vượt qua mà vẫn duy trì được tình trạng tốt hơn so với nhiều nước phương Tây. “Mô hình Trung Quốc” trở thành một cụm từ phổ biến trong cái gọi là “diễn ngôn về sự vĩ đại” mà bản thân nó còn bao gồm những cụm từ như “phép màu Trung Quốc” hay “sự trỗi dậy của Trung Quốc”. Nhưng chính quyền Trung Quốc thời các ông Hồ Cẩm Đào - Ôn Gia Bảo tránh không chấp thuận mô hình Trung Quốc – điều này phản ánh sự do dự trong việc tham gia vào cuộc tranh luận về ý thức hệ cũng như mối lo ngại về ý niệm “mối đe dọa Trung Quốc” đang dần thành hình.


Mô hình Trung Quốc cũng là tâm điểm chú ý kể từ khi Chủ tịch Tập Cận Bình lên nắm quyền năm 2012 và kêu gọi hiện thực hóa “Giấc mơ Trung Quốc” về sự chấn hưng dân tộc. Mô hình Trung Quốc của ông Tập khuếch trương chủ nghĩa biệt lệ Trung Quốc. Theo ông Tập, do những đặc điểm có một không hai của Trung Quốc, chỉ một mô hình mang trong nó những gì tinh túy nhất của Trung Quốc mới có thể phù hợp với hoàn cảnh của quốc gia này.

 

"Mô hình Trung Quốc" đang trở nên không phù hợp với nước này?"Mô hình Trung Quốc" đang trở nên không phù hợp với nước này?


Vấn đề chủ chốt trong cuộc tranh luận về mô hình Trung Quốc là vai trò của nhà nước, nó phản ánh cuộc đấu tranh lâu dài của giới tinh hoa Trung Quốc nhằm xây dựng và duy trì một nhà nước mạnh.


Kể từ khi kiến lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, Đảng Cộng sản Trung Quốc (CCP) đã giành lấy sự ủy nhiệm của công chúng thông qua việc thành lập một nhà nước tập quyền để duy trì trật tự. Nhưng những cải tổ kinh tế của Đặng Tiểu Bình năm 1979 đã phi tập trung hóa nhiều cơ quan ra quyết sách. Những cải tổ này đã giúp tạo nên sự cất cánh của kinh tế Trung Quốc bằng việc tạo ra hiệu quả trong việc tái phân bổ nguồn lực dựa trên thị trường.


Gần đây hơn, một xu hướng tân độc đoán đã xuất hiện tại Trung Quốc với quan điểm phê phán việc phi tập trung hóa quyền lực nhà nước vì đã làm suy yếu các cơ quan hoạch định ở trung ương cũng như đã tạo cơ hội cho một số thành phần trí thức cổ súy cho các tư tưởng tự do từ phương Tây.


Ông Tập Cận Bình đã củng cố thêm cho xu hướng này bằng cách tăng cường đáng kể năng lực của nhà nước thông qua việc tập trung hóa quyền lực cá nhân, các chiến dịch chống tham nhũng, trao quyền cho các doanh nghiệp nhà nước và phát động chiến dịch tư tưởng lớn nhất chống lại “sự Tây hóa” tại nước Trung Quốc hậu Mao Trạch Đông. Tập Cận Bình cũng đã tập trung hóa tiến trình hoạch định chính sách ở cấp cao nhất của Đảng bằng cách đưa các công đoạn ra quyết sách vào những nhóm nhỏ các lãnh đạo của đảng. Ẩn sâu bên dưới những động thái này là sự tái tập trung hóa quyền lực từ Bắc Kinh và CCP vào tay Tập Cận Bình.


Sự tập trung hóa dưới thời ông Tập đã cho phép nhà nước Trung Quốc sử dụng một bộ công cụ kinh tế lớn hơn nhiều so với các nước phương Tây. Trung Quốc đã huy động những nguồn lực phi thường vào hạ tầng, nhà ở và giao thông. Chính phủ Trung Quốc cũng tỏ ra hiệu quả hơn nhiều so với các nước phương Tây trong việc triển khai năng lực lớn lao của nhà nước để đẩy lùi cuộc suy thoái toàn cầu trong suốt thời gian diễn ra cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.


Tuy nhiên, tăng trưởng kinh tế đã đến với những cái giá đáng kể, bao gồm thương vong quá nhiều về con người, sự ô nhiễm môi trường, sự dư thừa năng suất cũng như sự bất bình đẳng về thu nhập và sự phân rã về đạo đức.


Những cái giá phải trả này đã chứng kiến Trung Quốc bước vào một thời kỳ với những căng thẳng về mặt xã hội ngày càng bị đào sâu mà biểu hiện ra bên ngoài là những bất ổn và phản đối. Với việc tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc giảm tốc, các nhà lãnh đạo Trung Quốc ngày càng lo ngại việc nước này sẽ rơi vào hỗn loạn. Các cuộc đình công và phản đối của giới lao động đã tăng lên khi các doanh nghiệp – cả nhà nước và tư nhân – buộc phải sa thải hàng triệu nhân công.


Chính phủ Trung Quốc đã triển khai nhiều biện pháp ép buộc để duy trì ổn định xã hội. Năm 2009, chi tiêu dành cho an ninh quốc nội của Trung Quốc lần đầu tiên đã vượt chi tiêu dành cho quốc phòng và từ đó đến nay đã liên tục đạt các mức đỉnh mới – điều nay cho thấy phí tổn ngày càng tăng của việc duy trì ổn định. Tập Cận Bình đã trấn áp mạng xã hội, đóng tài khoản của các nhà hoạt động lao động, xóa các bản tin và theo dõi các diễn đàn chat. Nhà nước cũng cấm công nhân lập công doàn độc lập đồng thời ngược đại nghiêm trọng các nhà hoạt động và bắt giữ các luật sư nhân quyền.


Khi kinh tế Trung Quốc tăng trưởng chậm lại, mô hình Trung Quốc của sự tăng trưởng kinh tế nhanh chóng đang trở nên khó duy trì hơn, ngay cả đối với những người đã được hưởng lợi từ thành quả của nó. Mô hình hiện tại không còn phù hợp với Trung Quốc nữa. Điều này được thể hiện ở việc ngày càng nhiều người giàu Trung Quốc chọn cách ôm tiền di cư ra nước ngoài để sinh sống. Sinh viên thì đang đổ xô sang phương Tây để tìm kiếm một nền giáo dục đại học tự do hơn.


Thử thách thực sự cho mô hình Trung Quốc là việc các nhà lãnh đạo nước này có thể thực hiện thành công sự chuyển đổi trên cả hai mặt trận kinh tế và chính trị hay không. Trung Quốc đã đi được cả một chặng đường dài kể từ khi Đặng Tiểu Bình khởi xướng các cải cách kinh tế năm 1978; tuy nhiên, nước này còn nhiều việc phải làm để có thể tạo ra một mô hình Trung Quốc bền vững hơn.


Suisheng Zhao là Giáo sư và Giám đốc Trung tâm Hợp tác Trung – Mỹ thuộc Trường Nghiên cứu quốc tế Josef Korbel, Đại học Denver và là Biên tập viên của Tập san Trung hoa đương đại.