Kinh tế Việt Nam

Lý do kinh tế gì khiến Việt-Trung-Nhật-Hàn-Đài bất chấp căng thẳng ngoại giao để chung tay xây dựng siêu dự án thép tại Việt Nam?

Thứ sáu, 12-05-2017 16:50 2991

Với dự án lò cao tại Việt Nam, Formosa Plastics đặt hàng đơn vị thi công Trung Quốc bởi chi phí thấp hơn so với một đơn vị của Hàn Quốc hay Đài Loan. Lựa chọn một công ty Việt Nam còn đỡ tốn kém hơn nữa, nhưng như vậy sẽ không có được những kỹ năng của đơn vị thi công Trung Quốc. Với các cơ sở vật chất đòi hỏi năng lực công nghệ cao hơn, Formosa Plastics dùng đến một công ty thi công của Hàn Quốc. Trong tương lai, khi nhà máy khai trương và đi vào hoạt động, họ sẽ tận dụng lao động giá rẻ của Việt Nam và sự hỗ trợ về công nghệ từ công ty JFE Steel của Nhật Bản.

 

Nguồn: "Frenemies make Vietnam steel megaproject tick" - Nikkei Asian Review, 08/05/2017

 

Biên dịch: Dương Huy Quang

 

Một dự án xây dựng lò cao phục vụ sản xuất thép tại Việt Nam đã khiến nhiều nhà quan sát thời sự Đông Á phải gãi đầu khó hiểu. Với sự tham gia của Việt Nam, Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản và Hàn Quốc – mà mỗi trong số các nước này đều dính vào tranh cãi ngoại giao với ít nhất 1 trong số các nước còn lại, dự án này thực sự là hiếm có.


Dự án đã gặp những trở ngại trong đó có cuộc bạo động chết người nhắm đến công nhân Trung Quốc bùng phát năm 2014. Nhưng tại thời điểm này, công tác thi công vẫn đang tiếp tục diễn ra.


Dự án này cho thấy sự có đi có lại về kinh tế có thể chiếm ưu thế tại Châu Á khi chính trị làm gián đoạn hoạt động kinh tế.


Dấu hiệu thay đổi


Chuyến đi thực địa gần đây của tôi đến tỉnh miền Trung Hà Tĩnh khiến tôi không khỏi ngạc nhiên và tự hỏi liệu các cuộc bạo động chống Trung Quốc chỉ là sự việc người ta tưởng tượng ra. Xung quanh công trường thi công là các quán ăn với đầy biển hiệu viết bằng tiếng Trung.


Quan hệ giữa Trung Quốc và Việt Nam trở nên sóng gió vào tháng 5/2014 khi hai bên va chạm về nguồn tài nguyên dầu trên Biển Đông. Các cuộc biểu tình chống Trung Quốc bùng phát tại Việt Nam và tại một số cơ sở nơi có người Trung Quốc làm việc. Chỉ cần có biển hiệu bằng tiếng Trung là đã bị coi là khiêu khích. Theo báo chí, tại Hà Tĩnh, một số cơ sở có người Trung Quốc đã bị tấn công dẫn đến một số trường hợp tử vong.


Công trình lò cao cực lớn hiện đang trong quá trình thi công tại Hà Tĩnh là công trình đầu tiên thuộc loại này tại Việt Nam và sẽ được quản lý bởi một công ty trực thuộc tập đoàn Formosa Plastics, nhà sản xuất hóa chất hàng đầu của Đài Loan. Formosa Plastics đã đặt hàng Công ty Tập đoàn Luyện kim Trung Quốc (một công ty quốc doanh của Trung Quốc) xây dựng nhà máy này.


Khi cuộc bạo động nổ ra, có một số lượng lớn công nhân Trung Quốc đang làm việc tại công trường. Báo chí đưa tin những công nhân này đã trở về Trung Quốc khi xảy ra sự cố. Tuy nhiên, 3 năm sau, công nhận Trung Quốc đã quay trở lại làm việc.

 

Một biển hiệu bằng 3 thứ tiếng Việt, Hàn, Trung bên ngoài một nhà hàng tại Hà Tĩnh. Ảnh: Nikkei Asian ReviewMột biển hiệu bằng 3 thứ tiếng Việt, Hàn, Trung bên ngoài một nhà hàng tại Hà Tĩnh. Ảnh: Nikkei Asian Review


Tôi không hề thấy dấu hiệu thù địch nào giữa công nhân Trung Quốc và Việt Nam khi họ ngồi ăn cùng nhau một cách thân thiện trong một quán ăn kiểu Tứ Xuyên gần nhà máy.


"Trước đây có khoảng 10.000 người Trung Quốc, nhưng giờ chỉ còn khoảng gần 2.000", chủ quán ăn cho biết. Ông này là người Tứ Xuyên (Trung Quốc) chuyển đến Hà Tĩnh làm ăn.


Một kỹ sư người Trung Quốc đang ăn cơm cùng đồng nghiệp người Việt nói “Tôi cũng thấy có cả người Hàn Quốc và Nhật Bản trong nhà máy".


Lý do là dự án đã thu hút rất nhiều nhà đầu tư và các bên tham gia. Các nhà đầu tư cùng tham gia dự án gồm tập đoàn Formosa Plastics, China Steel – hãng sản xuất thép lớn nhất Đài Loan và công ty JFE Steel của Nhật Bản. Cùng tham gia với tư cách nhà thầu là ông lớn Posco và công ty Samsung C&T thuộc tập đoàn Samsung, cả hai đều của Hàn Quốc.


Bất chấp nhiều trở ngại dẫn đến trì hoãn, trong đó có vụ bạo động nói trên, một tai nạn nghiêm trọng cũng như các vấn đề về môi trường, công tác thi công dường như vẫn đang diễn tiến đều đặn.


Vươn ra ngoài biên giới


Điều khiến người ta tò mò về dự án này là sự kết hợp gần như là không tưởng của nhiều bên tham gia. Ngoài căng thẳng giữa Trung Quốc và Việt Nam, Nhật Bản và Hàn Quốc cũng có những tranh chấp kéo dài về các vấn đề trong lịch sử, trong khi Trung Quốc đã lên tiếng lên án Hàn Quốc vì để cho Mỹ triển khai hệ thống Phòng thủ Khu vực Tầm cao Ciai đoạn cuối (THAAD) bên trong lãnh thổ của mình. Bên cạnh đó, Trung Quốc và Đài Loan cũng đang đối đầu vì vấn đề “Một Trung Quốc”.


Và chính trị chỉ là một phần của vấn đề. Một ý thức về cạnh tranh đang trỗi dậy ở Châu Á, nó làm căng thẳng thêm chủ nghĩa dân tộc về kinh tế. Nhưng ngay cả khi những động lực này có tác động, thì các công ty trong khu vực vẫn đang hình thành nên các liên minh xuyên biên giới trong các lĩnh vực ô tô, dụng cụ gia đình và nhiều ngành khác, bất chấp quan hệ căng thẳng giữa các quốc gia.


Những mối liên hệ kinh tế thoạt nhìn có vẻ mâu thuẫn tồn tại được ở Châu Á là do những khoảng cách lớn về kinh tế trong khu vực: Có những nước thu nhập cao như Nhật Bản, những nền kinh tế thu nhập cận cao như Hàn Quốc, Đài Loan, những nước thu nhập trung bình như Trung Quốc, và những nước thu nhập thấp như các quốc gia Đông Nam Á.


Trong ngành sản xuất thép, các công ty Nhật Bản sở hữu ưu thế lớn nhất về công nghệ, tiếp sau đó là các công ty Hàn Quốc và Đài Loan. Sau nữa là các công ty Trung Quốc và của Việt Nam, nước có nền kinh tế chỉ mới bắt đầu tăng tốc và vẫn trong giai đoạn thiếu lò cao phục vụ sản xuất thép.


Tuy nhiên, nếu xét về chi phí sản xuất, thì thứ tự nói trên lại đảo ngược hoàn toàn. Các nhà sản xuất thép tại Việt Nam có ưu thế nhất, tiếp đó đến các công ty Trung Quốc rồi mới đến các công ty Hàn Quốc, Đài Loan, và sau cùng là các nhà sản xuất Nhật Bản.

 

Sự kết hợp tối ưu


Chính điều này giải thích trường hợp nhà máy tại Hà Tĩnh và nhiều dự án đa quốc gia khác tại Đông Á – vốn tìm kiếm sự kết hợp tối ưu nhất giữa công nghệ sản xuất hiện đại và giá thành thấp.


Với dự án lò cao tại Việt Nam, Formosa Plastics đặt hàng đơn vị thi công Trung Quốc bởi chi phí thấp hơn so với một đơn vị của Hàn Quốc hay Đài Loan. Lựa chọn một công ty Việt Nam còn đỡ tốn kém hơn nữa, nhưng như vậy sẽ không có được những kỹ năng của đơn vị thi công Trung Quốc.


Với các cơ sở vật chất đòi hỏi năng lực công nghệ cao hơn, Formosa Plastics dùng đến một công ty thi công của Hàn Quốc.


Trong tương lai, khi nhà máy khai trương và đi vào hoạt động, họ sẽ tận dụng lao động giá rẻ của Việt Nam và sự hỗ trợ về công nghệ từ công ty JFE Steel của Nhật Bản.


"Team Châu Á"


Châu Á đã tạo nên một hệ thống nhằm sản xuất hiệu quả các sản phẩm điện tử và ô tô thông qua việc kết hợp các công ty hoặc các địa điểm với các thế mạnh riêng ở từng khâu, từng đối tác cụ thể - từ trang thiết bị sản xuất và thành phẩm tới nguyên vật liệu trung gian và lắp ráp – bằng cách tận dụng các trình độ phát triển khác nhau của các nước tham gia. Người ta gọi đó là “Team Châu Á".


Những sự chênh lệch được cho là sẽ gây khó khăn cho sự thống nhất về kinh tế, nhưng chính những chênh lệch như vậy cho đến nay lại chính là những yếu tố cho phép các doanh nghiệp chung tay tạo ra sự “tích hợp” thông qua sự phân công lao động giữa các quy trình tác nghiệp.

 

Nhà máy thép lò cao khổng lồ đang được thi công tại Hà Tĩnh. Ảnh: Nikkei Asian ReviewNhà máy thép lò cao khổng lồ đang được thi công tại Hà Tĩnh. Ảnh: Nikkei Asian Review


Team Châu Á sẽ không thể có được lợi nhuận nếu các chính phủ trong khu vực để cho các bất đồng chính trị lan sang các vấn đề kinh tế. Gây tổn hại quan hệ kinh tế với các nước khác chẳng khác nào tự bắn vào chân mình.


Việt Nam đã nhập khẩu 18,4 triệu tấn thép năm 2016, tăng 18% so với năm trước đó. Nếu con số này tiếp tục gia tăng, nước này có thể sẽ chịu thâm hụt thương mại. Lò cao tại Hà Tĩnh có vai trò quan trọng trong việc giảm mức độ phụ thuộc của Việt Nam vào nhập khẩu thép, đó là lý do tại sao nước này cho phép công nhân Trung Quốc trở lại bất chấp tâm lý chống Trung Quốc vẫn tồn tại dai dẳng.


Đương nhiên, sự chênh lệch về kinh tế tại Châu Á sẽ không duy trì mãi ở mức độ hiện tại. Các công ty ở những nước kém lạc hậu về kinh tế đang nỗ lực để theo kịp các công ty khác. Và khi các công ty dẫn đầu trong ngành có thể đánh mất lợi thế về công nghệ, các công ty tại các nền kinh tế đang nổi cũng có thể đánh mất lợi thế về chi phí trên con đường phát triển đi lên.


Trong các ngành mà sự chênh lệch hoặc xếp hạng bị đảo ngược, mối quan hệ cạnh tranh với nhau – chứ không phải bổ sung cho nhau – sẽ được củng cố và sự đối đầu về chính trị có thể lan sang lĩnh vực kinh tế. Có thể thấy điều này trong mối quan hệ giữa Trung Quốc và Hàn Quốc.


Các nhà bán lẻ Hàn Quốc đã là nạn nhân của sự quấy rối ở nhiều nơi tại Trung Quốc, trong khi doanh số của Hyundai Motor tại nước này đang liên tục sụt giảm. Yếu tố tác động ở đây là khoảng cách chênh lệch ngày càng thu hẹp giữa các công ty Trung Quốc và Hàn Quốc trong các ngành bán lẻ và ô tô, chính điều này đang củng cố mối quan hệ cạnh tranh giữa họ.


Điều này lại không xảy ra trong lĩnh vực linh kiện điện tử, nơi và các công ty Hàn Quốc có lợi thế rõ ràng so với các đối thủ Trung Quốc. Do đó, trong lĩnh vực này, chúng ta vẫn thấy một mối quan hệ bổ sung cho nhau giữa hai bên. Điều này lý giải tạo sao không bao giờ xuất hiện tin tức về các vụ gián đoạn sản xuất tai nhà máy sản xuất chất bán dẫn của Samsung Electronics tại tỉnh Sơn Tây hay nhà máy sản xuất màn hình của LG Display tại tỉnh Quảng Đông. Chính Trung Quốc cũng sẽ hứng thiệt hại nếu việc cung cấp các linh kiện điện tử chủ chốt mà các công ty của nước này không có khả năng sản xuất bị dừng lại.


Giữ xung đột trong tầm kiểm soát


Liên hệ giữa các công ty tại khu vực Đông Á vượt ra khỏi phạm vi biên giới. Những mối quan hệ có tính chất bổ sung cho nhau về công nghệ và chi phí đã giúp giữ các xung đột chính trị trong tầm kiểm soát.


Nói cách khác, nếu các mối quan hệ mang tính bổ sung giữa các nền kinh tế và các doanh nghiệp suy yếu đi, xung đột chính trị và kinh tế sẽ không thể được kiềm chế, điều đó mở đường cho sự theo đổi lợi nhuận bằng mọi giá của tất cả các bên liên quan.


Có thể thấy điều đó ở trường hợp Bắc Triều Tiên. Mối quan hệ mang tính bổ sung ở mức độ yếu ớt của nước này với các nước láng giềng trong khu vực – ngoại trừ việc mua bán tài nguyên với Trung Quốc – có thể giải thích cho lập trường cứng rắn trong chính sách ngoại giao của họ.