Kinh tế Việt Nam

Hậu cáo chung TPP, Việt Nam cần phải tự xoay trục!

Thứ tư, 18-01-2017 19:42 8797

Sự cáo chung của TPP đã lấy mất áp lực bên ngoài để Việt Nam xắn tay làm điều mà họ cần làm để hiện thực hóa một bước tiến về kinh tế. Khi không còn áp lực này và khi không tiếp cận được thị trường Mỹ, Việt Nam sẽ phải nỗ lực gấp đôi để thực thi cải cách. Đồng thời, họ phải làm điều này trong bối cảnh ảnh hưởng của Trung Quốc ngày càng lớn và bao trùm hơn bao giờ hết – đây sẽ là yếu tố thúc giục họ sốt sắng hoàn thành công việc của mình!


Nguồn: Thomas Jandl, VNU - Another pivot for Vietnam - East Asia Forum, 18/01/2017

 

Biên dịch: Dương Huy Quang


Một năm trước, trong loạt bài này, tôi đã lập luận rằng năm 2016 sẽ là năm then chốt để Việt Nam sắp đặt các cấu trúc chính trị trong nước cho phù hợp với vị trí mới của mình trong kiến trúc kinh tế và an ninh toàn cầu. Sau cuộc bầu cử tổng thống Mỹ, giờ đây Việt Nam cần một lời khuyên mới và tổt hơn: Hãy tự xoay trục!

Cuộc bầu cử tổng thống Mỹ đã khiến Hà Nội bất ngờ. Việt Nam trước đó đã chuẩn bị cho một chính quyền của bà Clinton – một chính quyền với chính sách quyết liệt với Trung Quốc, nhưng được dự báo là sẽ vẫn giữ nguyên trạng từ thời chính quyền trước. Điều này, nếu xảy ra, sẽ giúp Hà Nội có được thế mặc cả mạnh hơn với người láng giềng phương bắc. Một mối quan hệ đối tác gần gũi hơn với Washington sẽ là một quân bài mặc cả tốt; thế nhưng sẽ chẳng ai đặt được vào quân bài có hình ảnh của Trump hiển hiện trên đó.


Rất nhiều người đã tin rằng sau cuộc bầu cử tổng thống, Quốc hội Mỹ sẽ thông qua Hiệp định Đối tác xuyên Thái Bình Dương (TPP), Tổng thống Barack Obama sẽ ký và Tổng thống tân cử Hillary Clinton sẽ chấp nhận nó như một kiến trúc kinh tế cho đại bộ phận khu vực Thái Bình Dương trong phần còn lại của thế kỷ 21. Một số người vẫn hy vọng rằng Tổng thống tân cử Donald Trump sẽ thay đổi giọng điệu của Ứng viên tổng thống Trump và thay đổi thái độ đối với vấn đề thương mại. Tuy nhiên, Trump không phản ứng theo số liệu hay lời khuyên của chuyên gia. Ông ta hành động theo tiếng hoan hô, và TPP không phải điều sẽ đem lại bất cứ tiếng vỗ tay nào từ những người ủng hộ ông ta.

 

Việt Nam đã kỳ vọng rất nhiều vào TPP. Ảnh: HCC WTOViệt Nam đã kỳ vọng rất nhiều vào TPP. Ảnh: HCC WTO


Có đáng để cứu rỗi TPP dưới hình thức một hiệp định gồm 11 nước? Bản thân TPP bao gồm những điều kiện kèm theo mà mỗi nước phải đáp ứng để đổi lại những lợi ích khi tham gia hiệp định này. Đối với Việt Nam, những điều kiện này sẽ rất nặng nề đối với Đảng cộng sản, ít nhất là về khía cạnh kinh tế. Không tiếp cận được thị trường lớn nhất thế giới và những lợi ích về an ninh nếu không có Mỹ trong TPP, cái giá phải trả (của việc tham gia hiệp định TPP chỉ gồm 11 nước – ND) sẽ không đáng để Việt Nam chấp nhận. Quốc hội Việt Nam cũng nhận ra điều này khi họ tạm hoãn việc phê chuẩn Hiệp định.


Việt Nam là một trong 5 thành viên TPP không có hiệp định thương mại tự do với Mỹ. Trong khi vào những ngày đầu của chiến dịch tranh cử Trump hướng sự chỉ trích đến Trung Quốc, thì về sau ông ta đã đưa Việt Nam vào tầm ngắm. Tại một cuộc mít-tinh, Trump nói công nhân Mỹ giờ đây ‘cạnh tranh trực tiếp với công nhân Việt Nam, một trong những đất nước có đồng lương thấp nhất trên trái đất’. Việt Nam không thể trông đợi một giao kèo có lợi trong các cuộc đàm phán song phương với chính quyền của ông Trump.


Vị trí trung tâm của ASEAN đã được nhắc đến như một phản ứng trước sự rút lui của Mỹ. Nhưng, nếu ASEAN đã không thể đoàn kết trong các cuộc tranh chấp với Trung Quốc khi Mỹ còn có mặt trong cuộc chơi, thì họ làm sao có thể làm được điều đó trong tình huống còn khó nhằn hơn? Philippines, nước tiếp theo giữ vị trí chủ tịch ASEAN, chắc chắn sẽ không phải nước lãnh đạo; Malaysia thì đang ve vãn Trung Quốc, còn ở Việt Nam thì lúc nào cũng có những ý kiến cho rằng Washington là không đáng tin. Vì thế, người ta phải xoa dịu Trung Quốc, dù muốn dù không.


Vai trò lãnh đạo trong việc đặt ra các luật chơi về kinh tế đang dịch chuyển sang Bắc Kinh. Nói một cách thực dụng thì Việt Nam sẽ có lợi hơn trong một cấu trúc kinh tế do Trung Quốc lãnh đạo hơn là trong một phiên bản TPP rút gọn không có Mỹ. Hiệp định Đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) có thể mở cửa khu vực Đông Á cho nền thương mại tự do hơn, nhưng thiết kế của nó thiếu những biện pháp bảo vệ toàn diện cho nhà đầu tư, những hạn chế đối với sự can thiệp của nhà nước và những khía cạnh phía-sau-biên-giới khác của một chế độ thương mại và đầu tư tự do và công bằng.


Lãnh đạo Hà Nội có thể vui mừng với RCEP nếu nó được Trung Quốc diễn giải như là nỗ lực nhằm xây lại những bức tường rào đã bị đổ do động thái hướng theo phương Tây quá rõ ràng của Việt Nam. Nhưng bản thân TPP không bao giờ là thuần túy về thương mại. Chủ đích của nó là buộc giới lãnh đạo các nước phải thực thi những điều mà họ không đủ can đảm để tự thực thi. Những yêu cầu của TPP – ví dụ như đối xử công bằng doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp nhà nước hay những quy định khả thi để bảo vệ nhà đầu tư – đáng lẽ sẽ mang tới sự bùng nổ về đầu tư tại Việt Nam. Khi Trung Quốc trở thành một địa điểm đầu tư rủi ro hơn và đắt đỏ hơn, một Việt Nam năng suất hơn, an toàn về pháp lý hơn và phi thuế quan sẽ chắc chắn sẽ hút nhà đầu tư từ Trung Quốc.


Trên thực tế, đúng là đầu tư tại Việt Nam đã tăng lên để đón đầu TPP. Số lượng dự án được cấp phép đã tăng đều đặn từ 1237 dự án năm 2010 lên 2120 dự án năm 2015. Hầu hết vốn đầu tư trong số này đều đi vào khu vực sản xuất với các nước đầu tư chính là Hàn Quốc, Nhật Bản và Trung Quốc. Nhà máy của các nhà đầu tư này có thể phục vụ chính thị trường của nước họ, nhưng các nhà đầu tư này nhận thấy Việt Nam là nơi rẻ nhất để tiến hành sản xuất và tiếp cận thị trường TPP, mà thị trường rất quan trọng trong đó là thị trường Mỹ.

 

Không có TPP, Việt Nam sẽ khó cạnh tranh hơn với các nước láng giềng với lợi thế cạnh tranh tương tựKhông có TPP, Việt Nam sẽ khó cạnh tranh hơn với các nước láng giềng với lợi thế cạnh tranh tương tự


Nếu chính quyền Trump tiếp tục cứng rắn với Bắc Kinh, dòng đầu tư sẽ tiếp tục rời bỏ Trung Quốc. Nhưng nếu không có TPP, Việt Nam giờ đây chỉ là một trong số nhiều nước khát khao những dòng tiền mới. Không có lợi thế phi thuế quan, các nhà sản xuất sẽ nâng lên đặt xuống các phương án chọn Việt Nam hay chọn những địa điểm giá rẻ khác như Campuchia hay Myanmar.


Để duy trì thế cạnh tranh, Việt Nam cần nỗ lực gấp đôi để triển khai chính những cải cách mà đáng lẽ TPP đã áp đặt lên nước này. Việt Nam cần bãi bỏ các ưu đãi dành cho doanh nghiệp nhà nước (DNNN), tập trung vào năng suất các yếu tố tổng hợp và các khâu có giá trị gia tăng cao tại chỗ của chuỗi cung ứng. Nhưng các DNNN lại được ưa chuộng vì lý do dễ hiểu: chúng có thể được sử dụng để mua sự ủng hộ của công chúng cho các quan chức địa phương và trung ương; và những lợi ích chính trị đến cùng việc chỉ đạo tạo việc làm và tập trung đầu tư vào những nơi cần thiết là điều khiến các địa phương hài lòng. Chúng ta không nên cho rằng quan chức Việt Nam tính tính dân túy hơn một vị tổng thống Hoa Kỳ!


Sự cáo chung của TPP đã lấy mất áp lực bên ngoài để Việt Nam xắn tay làm điều mà họ cần làm để hiện thực hóa một bước tiến về kinh tế. Khi không còn áp lực này và khi không tiếp cận được thị trường Mỹ, Việt Nam sẽ phải nỗ lực gấp đôi để thực thi cải cách. Đồng thời, họ phải làm điều này trong bối cảnh ảnh hưởng của Trung Quốc ngày càng lớn và bao trùm hơn bao giờ hết – đây sẽ là yếu tố thúc giục họ sốt sắng hoàn thành công việc của mình!


Thomas Jandl là thành viên sáng lập của TJMR Asia Consulting và học giả không thường trực tại Đai học Khoa học xã hội và Nhân Văn, Đại học Quốc gia Việt Nam (VNU).